☰ Mundarija · Botanika

Meva va urug‘larning tarqalishi hamda urug‘larning unishi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
35

Urug‘larning unib chiqishi

Darslik: 85–86-betlar
MaqsadUrug‘ unib chiqishi uchun zarur sharoitlarni (suv, havo, harorat), nishning rivojlanishini va ikki hamda bir urug‘pallali o‘simliklar unishidagi farqni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
nish · sprout (first shoot)tinim davri · dormancymaysa · seedlingunuvchanlik · germination rate
Tushuntirish

Urug‘ unishi uchun uchta asosiy sharoit kerak: suv, havo va mos harorat. Avval urug‘ suvni shimib bo‘rtadi, katta bosim bilan po‘stini yorib yuboradi; suvda urug‘dagi oziq moddalar eriydi, kraxmal shakarga aylanadi (shuning uchun bug‘doy maysasidan tayyorlangan sumalak shirin). Havo (kislorod) nafas olish uchun kerak, shuning uchun tuproq yumshoq va o‘rtacha nam bo‘lishi lozim. Har bir tur o‘z haroratida unadi. Ko‘p urug‘lar avval tinim davrini o‘tashi kerak; o‘rik, shaftoli, bodom danagi qattiq bo‘lgani uchun sekin unadi, kuzda ekiladi. Yirik urug‘lar chuqurroq ekiladi, chunki oziq moddasi ko‘p. Birinchi bo‘lib ildizcha tuproqqa kiradi, kurtakli poyacha yer yuziga chiqadi. Ikki urug‘pallali o‘simlikda (g‘o‘za, loviya) urug‘pallalar bargi bilan yer ustiga chiqib yashillanadi, so‘ng oziq tugab, sarg‘ayib to‘kiladi. Bir urug‘pallali o‘simlikda (bug‘doy, makkajo‘xori) endospermdagi oziq tugagach, u bo‘sh xaltachadek tuproqda qoladi. Nish asta-sekin maysaga aylanib, fotosintezda hosil bo‘lgan moddalar bilan oziqlana boshlaydi. Oziq moddasi ko‘p, yirik urug‘lardan baquvvat o‘simlik chiqadi, shuning uchun urug‘ saralab ekiladi.

Namunalar
Bug‘doy urug‘i unganda endosperm bo‘shab qoladi, urug‘palla er ostida qoladi; g‘o‘za urug‘ida ikkita urug‘palla barg bo‘lib yer ustiga chiqadi.
85%15%unib chiqdi: 17unmadi: 3
Unuvchanlik: 20 ta loviya ekilib, 17 tasi unib chiqsa, unuvchanlik 17 : 20 × 100 = 85%.
Sinfda faoliyat

6-laboratoriya mashg‘uloti: loviya yoki bug‘doy urug‘ini nam qipiqli (yoki paxtali) shisha idishga solib, har kuni namlab turing; har kuni bittadan urug‘ni olib quriting va kolleksiya yarating (10–12 kun). Muqobil: 3 ta idishda: (1) nam va iliq, (2) quruq, (3) nam, lekin sovuq (muzlatgichda) urug‘ni solishtiring. Xavfsizlik: mog‘orlagan urug‘larni qo‘l bilan ushlamang, tashlab yuboring; idishni toza saqlang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.

Mashq
1
Urug‘ unishi uchun qanday uchta sharoit kerak?
2
20 ta urug‘dan 16 tasi unib chiqdi. Unuvchanlik necha foiz?
3
Bug‘doy va g‘o‘za unishida urug‘palla/endosperm taqdiri qanday farq qiladi?
4
Nima uchun yirik urug‘larni chuqurroq ekish mumkin?