ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Changlanish va urug‘lanish

Darslar 32–33 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
33

Gulli o‘simliklarning jinsiy ko‘payishi. Urug‘lanish

Darslik: 81–82-betlar
MaqsadChang naychasining o‘sishini, qo‘sh urug‘lanishni va urug‘kurtak hamda tugunchaning urug‘ va mevaga aylanishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
urug‘lanish · fertilizationchang naychasi · pollen tubetuxum hujayra · egg cellqo‘sh urug‘lanish · double fertilization
Tushuntirish

Urug‘lanish — chang va urug‘kurtakdagi jinsiy hujayralarning qo‘shilishi; undan yangi organizm boshlanadi. Chang donasi ikki hujayradan: kattasi vegetativ, kichigi generativ. Tumshuqcha yuzasining yopishqoq shirasi changni ushlab qoladi; vegetativ hujayra uzun chang naychasi hosil qilib, tumshuqcha va ustuncha ichidan tuguncha tomon o‘sadi. Generativ hujayra bo‘linib ikkita sperma beradi. Chang naychalaridan eng tezi urug‘kurtakka yetib boradi va ikkala spermani olib kiradi. Urug‘kurtakda tuxum hujayra va markaziy hujayra yetilgan: spermalardan biri tuxum hujayra bilan qo‘shilib murtakka aylanadi, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi. Bu qo‘sh urug‘lanish faqat gulli o‘simliklarga xos (uni rus olimi S. Navashin 1898-yilda kashf etgan). Natijada urug‘kurtak urug‘ga aylanadi (murtak + endosperm + urug‘kurtak qobig‘idan hosil bo‘lgan po‘st), tuguncha esa gulning boshqa qismlari bilan mevaga aylanadi. Tugunchada bitta urug‘kurtak bo‘lsa, bir urug‘li meva (o‘rik, olcha, shaftoli), ko‘p bo‘lsa, ko‘p urug‘li meva (lola, g‘o‘za) hosil bo‘ladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir tomoni bujmayib yoki kichik qolgan qulupnayning shu tomonida odatda urug‘lar kamroq rivojlangan bo‘ladi. Meva eti urug‘langan urug‘lar atrofida shishadi, shuning uchun qisman changlangan mevaning shakli noto‘g‘ri bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Seleksioner mevadagi urug‘ sonini yaxshilaydi, agronom changlanish yaxshi bo‘lishini ta’minlaydi, urug‘chilik mutaxassisi urug‘ sifatini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yangi no‘xat yoki loviya po‘stini kattalar bilan ochib, bo‘sh yoki kichik rivojlanmagan joylar bormi, ko‘ring. Donalarni sanab, daftarga yozing.

Namunalar
Olxo‘ri tugunchasida bitta urug‘kurtak bor — bitta chang naychasi yetib, bitta urug‘ hosil bo‘ladi (danakdagi mag‘iz). G‘o‘za tugunchasida ko‘p urug‘kurtak bor — ko‘p chang naychasi kerak, ko‘sakda ko‘p chigit.
Qo‘sh urug‘lanish: sperma 1 + tuxum hujayra → murtak; sperma 2 + markaziy hujayra → endosperm. Bitta chang naychasidan 2 ta sperma chiqadi.
Sinfda faoliyat

Maket-o‘yin: o‘quvchilar chang donasi, tumshuqcha, ustuncha, tuguncha, urug‘kurtak rollarini ijro etadi; «chang» tumshuqchaga tushadi va «naycha» (arqon) ustuncha orqali urug‘kurtakka boradi, ikkita «sperma» (to‘p) tuxum va markaziy hujayraga beriladi. Keyin chizma tuzing. Xavfsizlik: maket-o‘yinda yugurmang, o‘yin maydonida to‘qnashuvdan ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Chang donasi qanday hujayralardan iborat?
2
Qo‘sh urug‘lanishda nima nima bilan qo‘shiladi va nima hosil bo‘ladi?
3
Tugunchada 12 ta urug‘kurtak bo‘lsa va hammasi urug‘lansa, mevada nechta urug‘ bo‘ladi?
4
Nima uchun tugunchada ko‘p urug‘kurtak bo‘lgan gul ko‘p chang donasini talab qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEshik oldidagi ko‘lmakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →