Yevropa va Amerikada dastlabki sivilizatsiyalar
Sivilizatsiya (madaniyat) — xalqning madaniy rivojida erishgan yutuqlari darajasi: mehnat qurollari, shaharsozlik, yozuv, ilm-fan va san’at. Dastlabki sivilizatsiya markazlari Osiyo va Shimoliy Afrikada bo‘lgan, ularning ta’sirida Yevropada ham sivilizatsiya rivojlandi. Yunonistonga qarashli Krit orolida miloddan avvalgi III–II ming yillikka oid shahar va saroylar topilgan: saroy devorlariga rasmlar solingan, pastki qavatda ustaxonalar va omborlar bo‘lgan; kritliklar kemasozlik va savdoda yuksalgan, o‘z yozuvini yaratgan. Vulqon otilishi va keyingi yurishlar Krit madaniyatini zaiflashtirdi, uni Peloponnes yarimorolidagi yunon qabilalari egalladi. Peloponnesdagi Mikena shahar-davlati Krit madaniyatidan o‘rgandi: mustahkam qal’a, bronza qurol va oltin zeb-ziynat qoldiqlari topilgan. Markaziy Amerikada mayyalar shahar-davlatlar (Tikal), piramida va rasadxonalar qurdi, iyeroglif yozuvi va aniq kalendar tuzdi; kohinlar Quyosh va Oy tutilishini oldindan hisoblagan. Peru hududida inklar davlatini Oliy Inka boshqargan, Quyoshni bosh xudo deb bilganlar; ular sug‘orish tizimi va tosh devorli inshootlar qurdi, ipga tugun bog‘lab «kipu» yozuvini yaratdi.
«Kipu yasaymiz»: ip va tugunlar bilan sinf a’zolari sonini yoki mevalar sonini ifodalab, sherik uni «o‘qiydi».