☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Dastlabki sivilizatsiyalar va shaharlar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
14

Qadimgi shaharlarning paydo bo‘lishi

Darslik: 45–48-betlar
MaqsadShaharlar qanday va nima uchun paydo bo‘lganini, Memfis, Bobil, Nineviya, Afina, Sparta va Rim haqida bilish.
Yangi so‘zlar
fir’avn · pharaohsfinks · sphinxBobil · Babylonma’buda · goddess
Tushuntirish

Shahar — yirik obod manzilgoh. Shaharlar hunarmandchilik va savdo rivojlangani sari paydo bo‘lgan: hunarmand va savdogarlar bir joyga to‘planib, bozorlar ko‘paygan. Dastlabki shaharlar miloddan avvalgi bir necha ming yillar oldin Sharqda — Mesopotamiya, Misr, Hindiston, Xitoy va Markaziy Osiyoda paydo bo‘lgan. Memfis Misr davlatining poytaxti bo‘lib, uni birlashtiruvchi podsho Menes qurgan deb hisoblanadi; fir’avnlar piramida shaklidagi maqbaralar va ulkan sfinks qurdirgan. Bobil (Iroq hududi) «Xudoning darvozasi» demak; podsho Xammurapi va Navuxodonosor II davrida eng qudratli shaharlardan biri bo‘lgan, markazida ko‘p qavatli ibodatxona minorasi qurilgan. Nineviya Dajla bo‘yida joylashgan Ossuriya poytaxti bo‘lib, miloddan avvalgi 612-yilda Bobil va midiyaliklar tomonidan vayron qilingan. Afina ma’buda Afina nomi bilan atalgan, ilm-fani gullagan; hozir Gretsiya poytaxti. Sparta oqsoqollar kengashi va qirollar boshqargan harbiy shahar edi. Rimga an’anaga ko‘ra miloddan avvalgi 753-yilda asos solingan; unga quvurlar orqali tog‘ suvi keltirilgan, Kolizey kabi inshootlar qurilgan; hozir Italiya poytaxti.

Namunalar
Hozirgi davlat: Memfis — Misr; Bobil va Nineviya — Iroq; Afina — Gretsiya; Rim — Italiya. Afina va Rim hozir ham poytaxt.
Shahar nega o‘sdi? Dehqon mahsulotini bozorga olib keladi, hunarmand idish yasaydi, savdogar boshqa o‘lkaga yuk tashiydi — shahar shu aloqalar markazi bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Shahar quraylik»: guruhlar katta qog‘ozda qadimgi shahar rejasini chizadi (bozor, hunarmandlar mahallasi, ibodatxona, devor) va nima uchun shunday joylashtirganini tushuntiradi.

Mashq
1
Shaharlar nima sababdan paydo bo‘lgan?
2
«Bobil» so‘zi nimani anglatadi va shahar qaysi davlatda bo‘lgan?
3
Afina va Sparta qanday farq qilgan?
4
Nima uchun fir’avnlar ulkan piramida va sfinks qurdirgan?