To‘maris, Shiroq va Spitamen

Miloddan avvalgi VI asr o‘rtalarida qadimgi Eronda Ahamoniylar sulolasi kuchaydi. Ularning shohi Kir II ko‘plab mamlakatlarni bosib oldi va Markaziy Osiyoga ham qo‘shin tortdi. Massagetlar yurtini malika To‘maris boshqargan. Gerodot o‘z «Tarix» kitobida bu urushni batafsil hikoya qilgan. Uning yozishicha, Kir II massagetlar yeriga hiyla bilan hujum qildi; To‘marisning o‘g‘li Sparganis asirga tushib halok bo‘ldi. To‘maris Kirga jangni ochiq maydonda hal qilishni taklif qildi va miloddan avvalgi 530-yilda bo‘lgan jangda Kir II halok bo‘ldi, deb yozilgan. Gerodot bu urushni juda og‘ir deb atagan. Tarixchilar Kirning o‘limi haqida boshqa ma’lumotlar ham borligini aytadilar, shu sababli bu hikoyani muallifga ko‘ra, rivoyat shaklida bilish to‘g‘ri. Keyingi Ahamoniy shohi Doro I miloddan avvalgi 519-yil atrofida saklarga qarshi yurish qildi. Shiroq haqidagi hikoya qadimgi yunon yozuvchisi Poliyen asarida saqlangan: unda sak yigiti Shiroq o‘zini Doroga yordamchi qilib ko‘rsatib, forslarni suvsiz cho‘lga boshlab kirgan va ular qiyinchilikka uchragan. Bu hikoyalar xalqimizning mardligi, Vatanni sevishi haqida so‘zlaydi. Oxir-oqibat Ahamoniylar Markaziy Osiyoning katta qismini bo‘ysundirdi va xalqlardan o‘lpon oldi.