ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Transport va aloqa vositalari

Darslar 22–23 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
22

Transport vositalarining ixtiro etilishi

Darslik: 70–73-betlar
MaqsadBug‘ mashinasi asosida paroxod, parovoz va samolyot yaratilishi tarixini bilish.
Yangi so‘zlar
paroxod · steamshipparovoz · steam locomotivetemiryo‘l · railwaysamolyot · aeroplane
Tushuntirish

Bug‘ mashinasi paydo bo‘lgach, ixtirochilar uni transportda ham sinab ko‘rdi. 1807-yilda amerikalik Robert Fulton «Klermont» nomli paroxodni qurdi: u eshkak charxlari bug‘ bilan aylanadigan kema edi va shamolga qarshi ham suza olardi. Shundan keyin kemalar shamolga qaram bo‘lmay qoldi. 1814-yilda angliyalik Jorj Stefenson bug‘ bilan yuradigan parovoz yaratdi. Fabrikalarga xomashyo va tayyor mahsulotni tez va arzon tashish kerak bo‘lgani uchun temiryo‘llar qurildi: 1825-yilda Angliyada Stefenson qurgan dastlabki jamoat temiryo‘li ochildi, 1830-yilda Manchester va Liverpul shaharlari temiryo‘l bilan ulandi. Odamlar uzoq vaqt uchishni orzu qilgan. Amerikalik aka-uka Uilber va Orvill Rayt dvigatelli samolyot yasadilar va 1903-yil 17-dekabrda uni boshqarib uchdilar: birinchi parvoz atigi 12 soniya davom etib, taxminan 37 metr masofani bosib o‘tdi. Bu odam boshqargan, dvigatelli, havodan og‘ir apparatning ilk boshqariladigan parvozi hisoblanadi. 1913-yilda rossiyalik konstruktor Igor Sikorskiy to‘rtta dvigatelli «Rus pahlavoni» samolyotini yaratdi. Bugun samolyotlar millionlab odamlarni tashiydi, ular orasida «O‘zbekiston havo yo‘llari» samolyotlari ham bor.

1807«Klermont» paroxodi1814Stephenson: parovoz1825Birinchi temir yo‘l1830Manchester—Liverpul1903Rayt aka-ukalari1913«Rus bahodiri»
piyoda33 kuntuya karvoni25 kunyelkanli kema6,7 kunavtomobil1,3 kunsamolyot1,2 soat

1000 km · Piyoda ≈ 30 km/kun, karvon ≈ 40, kema ≈ 150, avtomobil ≈ 800, samolyot ≈ 20 000 km/kun

Ustunlar uzunligi logarifmik shkalada

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Temir yo‘l bekatida kutayotgan o‘quvchilar uzun yuk poyezdi o‘tib ketayotganini ko‘rdi. Ular poyezd bir safarda qancha yuk olib ketishini kuzatib, lokomotivlar paydo bo‘lmasdan oldin yuklar qanday tashilganini o‘ylab ko‘rdi.

Kim ishlatadi

Mashinistlar, kema kapitanlari, uchuvchilar va yuk tashish rejalovchilari transport vositalarini boshqaradi va uyushtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uzoq shaharga borishning uch yo‘lini yozib, har biri uchun bitta afzallikni (tezlik, qulaylik) qo‘shing.

Namunalar
Paroxod shamolga qarshi suza olgani uchun yelkanli kemalardan ustun edi.
Rayt aka-ukalarining parvozi 12 soniya davom etgan — qisqa, lekin tarixda yangi davrni boshlagan.
Sinfda faoliyat

«Transport zinapoyasi»: kartochkalarga yelkanli kema, paroxod, parovoz, samolyot nomlarini yozing va ixtiro qilingan tartibda terib, har biriga yil qo‘ying.

Mashq
1
Fulton qurgan paroxod qanday nomlangan va u nimasi bilan hayratga solgan?
2
Stefenson nimani yaratdi?
3
Temiryo‘llar nima uchun qurilgan?
4
Rayt aka-ukalarining birinchi parvozi qachon va qancha davom etgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yildan oldin derazaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →