ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Ishlab chiqarish texnikasining paydo bo‘lishi

Darslar 21 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
21

Ishlab chiqarish texnikasining paydo bo‘lishi

Darslik: 67–70-betlar
MaqsadIshlab chiqarish texnikasi (mashina) nima ekanini va XVIII asrda Angliyada paydo bo‘lgan asosiy ixtirolarni bilish.
Yangi so‘zlar
texnika (mashina) · machineryfabrika · factorydvigatel · enginebug‘ mashinasi · steam engine
Tushuntirish

Ishlab chiqarish texnikasi — inson mehnatini yengillashtiradigan va unumdorligini bir necha barobar oshiradigan mehnat qurollari, ya’ni mashinalar. Motiga, omoch, charxpalak, urchuq, shamol tegirmoni — bunday qurollarning dastlabki misollari. Sanoatda mashinalar XVIII asrda birinchi bo‘lib Angliyada keng qo‘llanila boshladi. Buning sabablari: Angliyada kuchli dengiz va savdo floti bor edi, mamlakat chet ellarga ko‘p mato sotardi, bosib olingan o‘lkalardan xomashyo kelardi va sarmoyadorlarda fabrikalar qurish uchun mablag‘ to‘plangan edi. Ixtirolar mato to‘qish sohasidan boshlandi. 1733-yilda Jon Key «uchar mokili» to‘quv dastgohini yaratdi — to‘quvchi tezroq ishlay boshladi. Keyin Jeyms Xargrivs bir vaqtda ko‘p ip yigiradigan «Jenni» yigiruv mashinasini yaratdi (1760-yillar). 1785-yilda Edmund Kartrayt mexanik to‘quv dastgohini yaratdi, uni mehnat unumdorligini ancha oshirgan deb hisoblaydilar. Suv yonida bo‘lmagan joyda ham ishlaydigan dvigatel kerak edi. Jeyms Uatt bug‘ mashinasini takomillashtirib, uni amalda qulay qildi (1760–1780-yillar). Suv qaynatilganda hosil bo‘lgan bug‘ mashinani harakatga keltirgan. Bu mashina keyinchalik kema va poyezdlarga ham dvigatel bo‘ldi.

1733Kay: uchar mokki1760-yillarXargrivs: «Jenni»1760–1780-yillarUatt: bug‘ mashinasi1785Kartrayt: mexanik dastgoh
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab tozalash kunida bolalar barglarni qo‘lda ko‘tarib tashidi va ish ancha cho‘zildi. Aravacha topilgach, bitta bola bir necha bolaning ishini bajardi. Darsda ham mehnatni yengillashtiradigan va unumdorlikni oshiradigan asboblar haqida aytiladi.

Kim ishlatadi

Zavod ishchilari, quruvchilar va ustaxona ustalari mashinalarni yaratadi, ishlatadi va ta’mirlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Oddiy bir ishni, masalan to‘kilgan qog‘oz bo‘laklarini yig‘ishni, avval birma-bir qo‘l bilan, keyin qalin qog‘oz bilan bir joyga surib qilib, vaqt farqini sezing.

Namunalar
Qo‘lda ip yigirishdan «Jenni»ga o‘tish: bir ishchi o‘rniga bir vaqtda ko‘p urchuq ishlagan.
Bug‘ mashinasi nomini bug‘dan olgan: qaynagan suv bug‘i porshenni harakatga keltirgan.
Sinfda faoliyat

«Mashina odamga nimani yengillatadi?»: uydagi uchta asbobni (masalan, kir yuvish mashinasi, velosiped, mikser) tanlang va ular bo‘lmaganida ishni qo‘lda qilish qanchalik qiyin bo‘lishini muhokama qiling.

Mashq
1
Ishlab chiqarish texnikasi nima?
2
Nima uchun texnika birinchi bo‘lib Angliyada keng tarqaldi?
3
Ixtirolar nima uchun avval mato to‘qish sohasida boshlandi?
4
Jeyms Uatt nima qildi va nimaga dvigatel bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYashil burchak uchun joyHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →