Rossiya imperiyasi va Sovet mustamlakachiligi
XIX asrda Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni egallashga kirishdi. Xonliklar (Qo‘qon, Buxoro, Xiva) zaiflashgan, zamonaviy qo‘shini yo‘q va o‘zaro nizoda edi. Yurish 1864-yilda boshlandi. 1865-yilda general Chernyayev Toshkentni egalladi; shaharni qo‘qonlik amirlashkar Mulla Alimqul himoya qilib, jangda halok bo‘ldi. 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tuzildi. 1868-yilda Buxoro amirligi, 1873-yilda Xiva xonligi Rossiyaga qaram bo‘lib qoldi. 1876-yilda Qo‘qon xonligi tugatildi va Farg‘ona oblasti tuzildi. Mustamlaka tartibida og‘ir soliqlar solindi, boyliklar olib chiqildi, ko‘chirib keltirilganlarga yer berildi. 1898-yilda Andijonda Dukchi Eshon (Muhammadali Eshon) qo‘zg‘olon ko‘tardi, u bostirildi. 1917-yilda Rossiyada podsho hokimiyati ag‘darilib, keyin kommunistlar (bolsheviklar) hokimiyatni oldi. Turkiston mustaqillik olmadi: 1917-yil oxirida Qo‘qonda tuzilgan Turkiston muxtoriyati 1918-yil fevralida yo‘q qilindi. Keyingi yillarda Turkistonda qurolli qarshilik bo‘ldi; Sovet hokimiyati uning qatnashchilarini «bosmachilar» deb atadi, bugungi O‘zbekiston tarixchilari esa ularni ozodlik uchun kurashganlar deb baholaydi. 1930-yillarda ko‘plab ziyolilar va rahbarlar — Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Fayzulla Xo‘jayev, Akmal Ikromov — qatag‘on qilindi. Qaramlik, aniqrog‘i, 1865-yildan 1991-yilgacha, taxminan 126 yil davom etdi. Mustaqillik yillarida Toshkentda «Shahidlar xotirasi» majmuasi (2000) va «Qatag‘on qurbonlari xotirasi» muzeyi (2002) bunyod etildi.
Bir o‘quvchi qo‘shnisidan ko‘chaning yoshligida qanday ko‘rinishini so‘radi va uchta narsani yozib qo‘ydi. Davr hozirgi kunga yaqin, shuning uchun katta yoshdagilar uning so‘nggi yillarini eslaydi.
Tarixchilar, muzey xodimlari va jurnalistlar keksa guvohlarning xotiralarini yig‘adi.
Keksa tanishingizga berishni xohlagan uchta savolni yozing va ularning eng muloyimini tanlang.
«Xarita va yillar»: Toshkent (1865), Buxoro (1868), Xiva (1873), Qo‘qon (1876) yillarini zamon chizig‘iga qo‘ying va ularning orasidagi yillarni hisoblang.