Rossiya imperiyasi va Sovet mustamlakachiligi

XIX asrda Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni egallashga kirishdi. Xonliklar (Qo‘qon, Buxoro, Xiva) zaiflashgan, zamonaviy qo‘shini yo‘q va o‘zaro nizoda edi. Yurish 1864-yilda boshlandi. 1865-yilda general Chernyayev Toshkentni egalladi; shaharni qo‘qonlik amirlashkar Mulla Alimqul himoya qilib, jangda halok bo‘ldi. 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tuzildi. 1868-yilda Buxoro amirligi, 1873-yilda Xiva xonligi Rossiyaga qaram bo‘lib qoldi. 1876-yilda Qo‘qon xonligi tugatildi va Farg‘ona oblasti tuzildi. Mustamlaka tartibida og‘ir soliqlar solindi, boyliklar olib chiqildi, ko‘chirib keltirilganlarga yer berildi. 1898-yilda Andijonda Dukchi Eshon (Muhammadali Eshon) qo‘zg‘olon ko‘tardi, u bostirildi. 1917-yilda Rossiyada podsho hokimiyati ag‘darilib, keyin kommunistlar (bolsheviklar) hokimiyatni oldi. Turkiston mustaqillik olmadi: 1917-yil oxirida Qo‘qonda tuzilgan Turkiston muxtoriyati 1918-yil fevralida yo‘q qilindi. Keyingi yillarda Turkistonda qurolli qarshilik bo‘ldi; Sovet hokimiyati uning qatnashchilarini «bosmachilar» deb atadi, bugungi O‘zbekiston tarixchilari esa ularni ozodlik uchun kurashganlar deb baholaydi. 1930-yillarda ko‘plab ziyolilar va rahbarlar — Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Fayzulla Xo‘jayev, Akmal Ikromov — qatag‘on qilindi. Qaramlik, aniqrog‘i, 1865-yildan 1991-yilgacha, taxminan 126 yil davom etdi. Mustaqillik yillarida Toshkentda «Shahidlar xotirasi» majmuasi (2000) va «Qatag‘on qurbonlari xotirasi» muzeyi (2002) bunyod etildi.