☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Dunyo xaritasi tarixi

Darslar 5 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
5

Dunyo xaritasi tarixi

Darslik: 15–18-betlar
MaqsadXarita va globus nimaligini, dastlabki xaritalar kim tomonidan tuzilganini va xaritalar turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
xarita · mapglobus · globerasadxona · observatorysiyosiy xarita · political map
Tushuntirish

Xarita — Yer yuzasining qog‘ozga kichraytirib tushirilgan tasviri. Savdo aloqalari, harbiy yurishlar va uzoq safarlar odamlarni xarita tuzishga majbur qilgan. Miloddan avvalgi III asrda yunon olimi Eratosfen Yer o‘lchamini hisoblab, dunyo xaritasini tuzgan; milodiy II asrda Ptolemey ham mashhur xarita yaratgan. Yurtdoshlarimiz Muhammad al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy va Mahmud Qoshg‘ariy ham o‘z davrining muhim xaritalarini tuzgan. Globus — lotincha «shar» demak; u Yerning kichraytirilgan sharsimon nusxasi. Beruniy globus yasash usulini bayon qilgan va uni yaratgan deb hisoblanadi; 1492-yilda nemis geografi Martin Bexaym «Yer olmasi» deb atalgan globusni yasadi. Siyosiy xaritada davlatlar, chegaralar va poytaxtlar ko‘rsatiladi, mavzuli xaritada esa biror tarixiy voqea yoki davr aks etadi. Siyosiy-ma’muriy xaritada davlatning qismlari (viloyat, tuman) ko‘rinadi: O‘zbekistonda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 viloyat va Toshkent shahri bor.

Namunalar
Hovli xaritasi: uy, bog‘ va darvoza shartli belgilar bilan chiziladi; masshtab sifatida, masalan, 1 sm = 5 m olinadi. 20 m uzunlikdagi hovli xaritada 4 sm bo‘ladi.
Amir Temur davlatining 1400-yildagi chegaralarini ko‘rsatish uchun mavzuli (tarixiy) xarita kerak; bugungi davlatlarni va poytaxtlarni topish uchun siyosiy xarita kerak.
Sinfda faoliyat

«Sinf xaritasi»: guruhlar sinf xonasining rejasini (eshik, deraza, partalar) shartli belgilar bilan chizib, kalit (belgilar izohi) qo‘shadi.

Mashq
1
Xarita nima va u nima uchun kerak?
2
Siyosiy va siyosiy-ma’muriy xaritalarning farqi nimada?
3
Hovli 30 m uzunlikda, masshtab 1 sm = 5 m. Xaritada uning uzunligi necha santimetr bo‘ladi?
4
Nima uchun savdo va uzoq safarlar xaritalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan?