Maktab — bilim o‘chog‘i

«Maktab» arabcha so‘z bo‘lib, «o‘qish joyi» degan ma’noni bildiradi. «Pedagog» esa yunoncha «bola yetaklovchi» degani: qadimgi Yunonistonda boylar bolalarini maktabga yetaklab boradigan kishi shunday atalgan. Eng qadimgi maktablar Misr, Bobil, Xitoy, Hindiston va Markaziy Osiyoda, Yevropada esa Yunoniston va Rimda paydo bo‘lgan; dastlab ular ko‘pincha ibodatxonalarda ishlagan. Bolalarni yoshiga qarab sinflarga bo‘lib, dars jadvali asosida o‘qitishni XVII asrda chex olimi Yan Amos Komenskiy joriy etgan. Bizning yurtda VIII asrdan keyin masjidlar qoshida o‘g‘il bolalar uchun, ayollar uyida qizlar uchun boshlang‘ich maktablar — maktabxonalar bo‘lgan; o‘qituvchi o‘g‘il bolalarga domla, qizlarga otinoyi deb atalgan. Yuqori bosqichda madrasalar bo‘lib, ularda diniy bilimlar bilan birga astronomiya, matematika, tibbiyot, kimyo, geografiya, tarix va adabiyot ham o‘qitilgan. Ma’muniylar sulolasidan bo‘lgan Xorazmshohlar homiyligida 1004-yilda Gurganjda (Eski Urganch) ilm markazi tashkil etilgan, u ayniqsa sulolaning so‘nggi hukmdori Ma’mun ibn Ma’mun davrida gullagan; keyinchalik uni Xorazm Ma’mun akademiyasi deb atashgan. Unda Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino kabi allomalar ishlagan. 1017-yilda Xorazmshohlar davlati mustaqilligini yo‘qotgach, akademiya faoliyati to‘xtagan. Akademiya 1997-yilda qayta tiklandi va 2006-yilda uning 1000 yilligi nishonlandi.