☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Qadimgi odamlarning hayoti. Arxeologiya

Darslar 7–8 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
7

Qadimgi odamlarning turmush tarzi

Darslik: 21–25-betlar
MaqsadQadimgi mehnat qurollari, o‘zlashtiruvchi va ishlab chiqaruvchi xo‘jalik, o‘troq hayot va yashash joylari haqida bilish.
Yangi so‘zlar
o‘zlashtiruvchi xo‘jalik · appropriating economy (gathering and hunting)ishlab chiqaruvchi xo‘jalik · producing economy (farming and herding)o‘troq hayot · settled lifebronza · bronze
Tushuntirish

Qadimgi odamlar toshga ishlov berib mehnat quroli yasadi: bodom shaklidagi tosh qurol 10–20 sm uzunlikda, yarim kilogrammdan bir kilogrammgacha og‘irlikda bo‘lgan. Qurollar asta-sekin takomillashdi: neandertallar suyakdan mayda o‘tkir asboblar, kromanyonlar tosh pichoq va nayza, suyak igna va qarmoq yasadi, keyin o‘q-yoy paydo bo‘ldi. Odamlar kulolchilikni, misdan va bronzadan (mis bilan qalay qotishmasidan) qurol yasashni, g‘ildirakli aravani, keyinroq temir omoch va boltani o‘rgandi. Terib-termachilab oziq topish va ovchilik o‘zlashtiruvchi xo‘jalik deyiladi, chunki odam tayyor mahsulotni olar edi. Hayvonlarni qo‘lga o‘rgatish chorvachilikni, ekin ekish dehqonchilikni keltirib chiqardi; bu — ishlab chiqaruvchi xo‘jalik. Bir joyda doimiy yashash o‘troq hayot deyiladi, uning asosi dehqonchilikdir; shu tariqa hunarmandchilik ham paydo bo‘ldi. Dastlab odamlar g‘orlarda va daraxt kovaklarida, keyin yarim yerto‘lalarda va suyak hamda xodalardan qurilgan kulbalarda yashagan.

Namunalar
Qaysi xo‘jalik? Yovvoyi mevalarni terish — o‘zlashtiruvchi; bug‘doy ekish va qo‘y boqish — ishlab chiqaruvchi.
Bronza = mis + qalay. Mis yumshoq, qalay qo‘shilgach qotishma mustahkamroq bo‘ladi, shuning uchun bronza qurollar toshdan yaxshiroq edi.
Sinfda faoliyat

«Qaysi xo‘jalik?»: o‘qituvchi kasblarni o‘qiydi (ovchi, dehqon, chorvador, kulol, termachi); o‘quvchilar o‘ng yoki chap qo‘lni ko‘tarib, «o‘zlashtiruvchi» yoki «ishlab chiqaruvchi»ni ko‘rsatadi.

Mashq
1
O‘zlashtiruvchi va ishlab chiqaruvchi xo‘jalikning farqi nimada?
2
O‘troq hayot nima va uning asosi nima?
3
Bronza nimadan tayyorlanadi va nima uchun toshdan yaxshi?
4
Nima uchun odamlar mehnat qurollarini doim takomillashtirgan?