ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Yevropada ilm-fan va Turkiston ma’rifatparvarlari

Darslar 28–29 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
28

Yevropada ilm-fan kashfiyotlari

Darslik: 93–95-betlar
MaqsadKopernik, Bruno va Galiley kashfiyotlari va ularning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
teleskop · telescopeastronomiya · astronomykashfiyot · discoveryruhoniy · cleric
Tushuntirish

Qadimda ko‘pchilik, jumladan milodiy II asrda yashagan yunon olimi Ptolemey, Yer olamning markazi, Quyosh, Oy va yulduzlar Yer atrofida aylanadi deb o‘ylagan. Polshalik astronom Nikolay Kopernik (1473–1543) ko‘p yillik kuzatish va hisob-kitoblar asosida Yer o‘z o‘qi atrofida aylanishini va Quyosh atrofida harakatlanishini yozdi. Uning «Osmon sferalarining aylanishi haqida» kitobi 1543-yilda nashr etildi. Italiyalik olim Jordano Bruno (1548–1600) bu fikrni qo‘llab, olam cheksiz va yulduzlar ham Quyosh kabi bo‘lishi mumkin, deb yozdi; shu va boshqa qarashlari uchun cherkov sudi uni 1600-yilda Rimda o‘limga hukm qildi. Galileo Galiley (1564–1642) o‘zi yasagan teleskop bilan osmonni kuzatdi (1609–1610-yillar): Oydagi tog‘lar va kraterlarni, Yupiterning to‘rtta yo‘ldoshini ko‘rdi. Bu kuzatishlar Kopernik fikrini quvvatladi. 1633-yilda cherkov sudi Galileyni o‘z fikrlaridan voz kechishga majbur qildi va uning umrining oxirigacha uy qamog‘ida yashashiga hukm qildi. Bu hodisalar fan va diniy qarashlar o‘rtasidagi ziddiyatni ko‘rsatadi. Vaqt o‘tib, Kopernik va Galiley fikrlari fanda tan olindi.

1543Kopernik kitobi1600Bruno hukm qilindi1609Galiley teleskopi1633Galiley sudi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fan to‘garagida ikki o‘quvchi qaysi o‘simlik soyada tezroq o‘sishini bahslashdi. Ular bahslashmasdan, haftada har kuni o‘lchab yozdi va raqamlar masalani hal qildi. Darsdagi olimlar ham eski fikrni kuzatuv va hisob-kitob bilan o‘zgartirgan.

Kim ishlatadi

Olimlar, shifokorlar va jurnalistlar fikrni isbot yoki o‘lchov bilan tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘oz to‘pi va yassi qog‘oz qaysi biri sekinroq tushishini taxmin qiling, qo‘ldan uch marta tashlab sinang va natijani yozing.

Namunalar
Kopernikka ko‘ra Yer Quyosh atrofida bir yilda bir marta, o‘z o‘qi atrofida bir sutkada bir marta aylanadi.
Galiley teleskopda Yupiterning to‘rtta yo‘ldoshini ko‘rdi: ular Yer emas, Yupiter atrofida aylanishi ma’lum bo‘ldi.
Sinfda faoliyat

«Olam modeli»: to‘p va qog‘oz doiralardan foydalanib, ikki model yasang: Yer markazda va Quyosh markazda. Qaysi model kuzatishlarni yaxshiroq tushuntiradi?

Mashq
1
Ptolemey olam markazi haqida nima deb o‘ylagan?
2
Kopernik nimani yozdi va kitobi qachon chiqdi?
3
Galiley teleskopda nimalarni ko‘rdi?
4
Bruno qachon va nima uchun jazolandi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona xonasi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →