☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Dunyo xavfsizligiga tahdid

Darslar 49 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
49

Dunyo xavfsizligiga tahdid

Darslik: 171–175-betlar
MaqsadDunyo tinchligiga tahdid soluvchi kuchlar — mojarolar, terrorizm, ekstremizm va ekologik muammolar, xususan Orol fojiasi haqida bilish.
Yangi so‘zlar
mojaro · conflictterrorchilik · terrorismekstremizm · extremismekologiya · ecology
Tushuntirish

Bugun insoniyat tinchligiga bir necha xavf tahdid solmoqda. Birinchisi — mintaqaviy mojarolar: ikki davlat o‘rtasidagi nizo yoki bir davlat ichidagi fuqarolar urushi. Qo‘shnimiz Afg‘onistonda ko‘p o‘n yillar mojaro davom etgan; bunday urushlar qochqinlar muammosini, giyohvand moddalar va noqonuniy qurol savdosini kuchaytiradi. Ikkinchisi — terrorchilik: qo‘rquv uyg‘otish uchun tinch odamlarga qarshi zo‘ravonlik. 2001-yil 11-sentabrda AQShda samolyotlar yordamida Nyu-Yorkdagi binolarga hujum qilinib, minglab odam halok bo‘ldi. 2004-yilda Rossiyaning Beslan shahrida maktabga hujum qilindi; bolalar ham halok bo‘ldi. O‘zbekistonda ham 1999-yil fevralida Toshkentda portlashlar bo‘lgan. Uchinchisi — ekstremizm: o‘z maqsadiga zo‘ravonlik bilan erishishni yoqlash. Barcha tinchliksevar davlatlar bunday xavflarga qarshi birgalikda kurashishi lozim. To‘rtinchisi — ekologik muammolar. Eng og‘iri O‘zbekiston uchun Orol fojiasi: Orol dengizi yaqin vaqtgacha dunyoning yirik ko‘llaridan biri edi. 1960-yillardan boshlab Amudaryo va Sirdaryo suvi, asosan sug‘orish uchun, ko‘p olib qo‘yildi va dengizga kam suv yetdi. Dengiz juda kichrayib, shimol va janub qismlarga bo‘linib ketdi, ko‘p qismi qurib qoldi. Qum va tuz shamolda tarqalib, odamlar sog‘lig‘iga, ekinlar va baliqchilikka zarar yetkazdi. Ko‘p baliq turlari yo‘qoldi. Orolni qutqarish uchun Markaziy Osiyo davlatlari xalqaro jamg‘arma tuzdi, BMT yordam bermoqda; dengiz o‘rnidagi qurigan tubiga saksovul kabi daraxtlar ekilmoqda. Har bir inson suvni tejab, tabiatni asrab hissa qo‘sha oladi.

Namunalar
Orol dengizi ko‘p marta kichraygan: kitobga ko‘ra suv hajmi 13 marta kamaygan. Agar suv 1300 birlik bo‘lsa, 13 marta kamayganda 100 birlik qoladi.
Saksovul qurg‘oqchil joyda o‘sadi: u qum ko‘chishini to‘xtatishga yordam beradi.
Sinfda faoliyat

«Suv tejash kuni»: bir kun davomida uyda necha litr suv isrof bo‘lishini kuzating (jo‘mrak ochiq qolishi). Qanday tejash mumkin? Sinfda g‘oyalar yig‘ing.

Mashq
1
Mintaqaviy mojaro nima va uning xavfi nimada?
2
Terrorchilik nima?
3
Orol fojiasi nimadan kelib chiqqan?
4
Orolni qutqarishga qanday choralar ko‘rilmoqda?