Mirzo Ulug‘bek va uning akademiyasi

XIV–XV asrlar yurtimiz ilm-fani va madaniyatining oltin davri hisoblanadi. Mirzo Ulug‘bek 1394-yilda tug‘ilgan; otasi Amir Temurning o‘g‘li Shohrux, bobosi — Amir Temur. U Movarounnahrni 1409-yildan 1449-yilgacha, ya’ni qariyb 40 yil boshqargan. Ustozlari orasida Qozizoda Rumiy kabi olimlar bo‘lgan. Ulug‘bek davlat ishi bilan birga ilm bilan shug‘ullandi va astronom sifatida dunyoga mashhur bo‘ldi. U Samarqandda rasadxona qurdirdi (1420-yillar); u yerdagi ulkan o‘lchov asbobi (sekstant) yordamida osmon jismlarining harakati kuzatildi. Kuzatishlar natijasi «Ulug‘bek ziji» (yulduzlar jadvali) kitobida jamlandi: unda 1018 ta yulduzning o‘rni berilgan. U tarixga oid «To‘rt ulus tarixi» asarini ham yozgan deb hisoblanadi. Ulug‘bek Buxoro, Samarqand va G‘ijduvonda madrasalar qurdirdi; Samarqand madrasasida o‘zi ham dars bergan. Uning atrofida Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlar to‘plangan, shu sababli bu ilmiy davra «Ulug‘bek akademiyasi» deb ataladi. 1449-yilda Ulug‘bek halok bo‘ldi; keyinchalik rasadxona ham vayron bo‘ldi, uning poydevori XX asrda arxeologlar tomonidan topildi. 1994-yilda uning 600 yilligi nishonlandi.