Darslar 3–4 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
3
Kalendarlar tarixidan
Darslik: 9–11-betlar
MaqsadKalendar nima ekanini, Misr, Yuliy va Grigorian kalendarlarining farqini va xatolar qanday tuzatilganini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kalendar (taqvim) · calendartengkunlik · equinoxYuliy kalendari · Julian calendarGrigorian kalendari · Gregorian calendar
Tushuntirish
«Kalendar» lotincha so‘z; bu vaqtni kun, hafta, oy va yillarga bo‘lib hisoblash tizimi. Bobolarimiz uni «taqvim» deb atagan. Yer Quyoshni bir marta to‘liq aylanib chiqqan vaqt bir yil deyiladi: bu 365 kun va taxminan 6 soat. Dastlabki kalendarni qadimgi misrliklar Nil daryosi toshqinini kuzatib tuzgan: 12 oy, har biri 30 kun, oxiriga 5 bayram kuni qo‘shilgan, jami 365 kun. Ular 6 soatni hisobga olmagani uchun har 4 yilda bir sutkalik xato to‘planardi. Mil. avv. 46-yilda Rim hukmdori Yuliy Sezar yangi kalendar joriy etdi: yil boshi 1-yanvar bo‘ldi va har to‘rtinchi yili fevral 29 kun bo‘lib, yil 366 kunga teng bo‘ldi. Bu kalendarda ham kichik xato qoldi va 1582-yilga kelib farq 10 kunga yetdi; bahorgi tengkunlik 21-martdan siljib ketayotgan edi. Rim papasi Grigoriy XIII boshchiligida yangi — Grigorian kalendari joriy etildi: 1582-yil 4-oktabrdan keyin darhol 15-oktabrga o‘tildi va 400 yil ichida 29 fevral 97 marta bo‘lishi belgilandi. Bugun O‘zbekiston va dunyoning ko‘p davlati shu kalendardan foydalanadi.
Namunalar
Misr hisobi: 12 × 30 = 360 kun, 360 + 5 bayram kuni = 365 kun. Haqiqiy yil esa 365 kun 6 soat, shuning uchun 4 × 6 = 24 soat, ya’ni 4 yilda 1 kun yo‘qolardi.
Grigorian qoidasi: 400 yilda 400 × 365 = 146 000 kun, ustiga 97 ta qo‘shimcha kun, jami 146 097 kun. 29 fevral 400 yilda 97 marta bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Yo‘qolgan kunlar»: o‘quvchilar oktabr 1582-yil sahifasini chizadi: 4-oktabrdan keyin 15-oktabr yoziladi. Nechta kun tushib qolganini sanashadi.
Mashq
1
Qadimgi misrliklar kalendarni nimani kuzatib tuzgan?
Nil daryosining toshishini.
2
Yuliy kalendari qachon va kim tomonidan joriy etildi, u nimasi bilan yangilik edi?
Mil. avv. 46-yilda Yuliy Sezar; yil boshi 1-yanvar bo‘ldi va har 4 yilda fevral 29 kunga uzaytirilib, yil 366 kun bo‘ldi.
3
Misr kalendarida yil haqiqiy yildan 6 soatga qisqa edi. Necha yilda 1 sutka xato to‘planadi?
4 yilda (4 × 6 = 24 soat).
4
Nima uchun 1582-yilda kalendarni tuzatish kerak bo‘ldi?
Yuliy kalendarida xato to‘planib 10 kunga yetgan, bahorgi tengkunlik 21-martdan siljib borar, fasllar va bayram kunlari hisobi buzilar edi.