ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Kalendarlar va yil hisobi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
3

Kalendarlar tarixidan

Darslik: 9–11-betlar
MaqsadKalendar nima ekanini, Misr, Yuliy va Grigorian kalendarlarining farqini va xatolar qanday tuzatilganini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kalendar (taqvim) · calendartengkunlik · equinoxYuliy kalendari · Julian calendarGrigorian kalendari · Gregorian calendar
Tushuntirish

«Kalendar» lotincha so‘z; bu vaqtni kun, hafta, oy va yillarga bo‘lib hisoblash tizimi. Bobolarimiz uni «taqvim» deb atagan. Yer Quyoshni bir marta to‘liq aylanib chiqqan vaqt bir yil deyiladi: bu 365 kun va taxminan 6 soat. Dastlabki kalendarni qadimgi misrliklar Nil daryosi toshqinini kuzatib tuzgan: 12 oy, har biri 30 kun, oxiriga 5 bayram kuni qo‘shilgan, jami 365 kun. Ular 6 soatni hisobga olmagani uchun har 4 yilda bir sutkalik xato to‘planardi. Mil. avv. 46-yilda Rim hukmdori Yuliy Sezar yangi kalendar joriy etdi: yil boshi 1-yanvar bo‘ldi va har to‘rtinchi yili fevral 29 kun bo‘lib, yil 366 kunga teng bo‘ldi. Bu kalendarda ham kichik xato qoldi va 1582-yilga kelib farq 10 kunga yetdi; bahorgi tengkunlik 21-martdan siljib ketayotgan edi. Rim papasi Grigoriy XIII boshchiligida yangi — Grigorian kalendari joriy etildi: 1582-yil 4-oktabrdan keyin darhol 15-oktabrga o‘tildi va 400 yil ichida 29 fevral 97 marta bo‘lishi belgilandi. Bugun O‘zbekiston va dunyoning ko‘p davlati shu kalendardan foydalanadi.

mil. avv. 46Yuliy kalendari1582Grigorian kalendari
300020001000010002000eramizdan avvaleramizdan keyin476 e.

476 e. → V asr e. · I ming yillik

Bizning kunimizdan: 1550 yil oldin

Asr = 100 yil. 1-asr: 1–100-yillar. Eramizdan avvalgi yillar kamayib boradi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quv yili boshlanishidan oldin maktab idorasi devorga yillik taqvim osdi. O‘qituvchilar ham, o‘quvchilar ham imtihon va ta’tillar qaysi kunlarga to‘g‘ri kelishini bir xil hisob bilan bilib oldi.

Kim ishlatadi

Maktab kotiblari, transport xizmatlari va tadbir tashkilotchilari kunlarni bir xil hisoblash orqali rejani kelishib oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi oy uchun qog‘ozga oddiy taqvim chizib, unda uchta rejangizni belgilang.

Namunalar
Misr hisobi: 12 × 30 = 360 kun, 360 + 5 bayram kuni = 365 kun. Haqiqiy yil esa 365 kun 6 soat, shuning uchun 4 × 6 = 24 soat, ya’ni 4 yilda 1 kun yo‘qolardi.
Grigorian qoidasi: 400 yilda 400 × 365 = 146 000 kun, ustiga 97 ta qo‘shimcha kun, jami 146 097 kun. 29 fevral 400 yilda 97 marta bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Yo‘qolgan kunlar»: o‘quvchilar oktabr 1582-yil sahifasini chizadi: 4-oktabrdan keyin 15-oktabr yoziladi. Nechta kun tushib qolganini sanashadi.

Mashq
1
Qadimgi misrliklar kalendarni nimani kuzatib tuzgan?
2
Yuliy kalendari qachon va kim tomonidan joriy etildi, u nimasi bilan yangilik edi?
3
Misr kalendarida yil haqiqiy yildan 6 soatga qisqa edi. Necha yilda 1 sutka xato to‘planadi?
4
Nima uchun 1582-yilda kalendarni tuzatish kerak bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYulduzlar kechasi uchun missiyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →