Arxeologiya tarixidan
Arxeologiya — o‘tmishni moddiy manbalar asosida o‘rganuvchi fan; yunoncha «arxeo» — qadimgi, «logos» — fan, ya’ni qadimshunoslik. Arxeologlar avval qazish joyini tanlaydi, so‘ng qazishma o‘tkazadi, topilmalarning (mehnat qurollari, idish-tovoq, zeb-ziynat, uy-joy va sug‘orish inshootlari qoldiqlari) yoshini aniqlaydi. Topilmalar yozuvdan oldingi davrni o‘rganishda ayniqsa muhim. Arxeologik qazishmalar natijasida Samarqandning 2750, Qarshi va Shahrisabzning 2700, Buxoro va Xivaning 2500, Toshkentning 2200 yoshda ekani aytiladi. O‘zbekiston arxeologiyasining rivojiga akademik Yahyo G‘ulomov katta hissa qo‘shgan; Fanlar akademiyasidagi arxeologiya instituti uning nomi bilan ataladi. Suvosti arxeologiyasi suv ostida qolgan yodgorliklarni qidiradi; uni fransuz tadqiqotchisi Jak-Iv Kusto yaratgan akvalang ancha osonlashtirgan. Qadimiy joylarni o‘zboshimchalik bilan qazish mumkin emas: topilmani ko‘rsangiz, kattalarga aytib, muzey yoki mutaxassislarga xabar bering.
«Qum qutisidagi qazishma»: o‘qituvchi qum solingan idishga oddiy buyumlarni (tugma, kalit) yashiradi; guruhlar cho‘p va cho‘tka bilan ehtiyotkorlik bilan topib, daftarga yozib boradi.