☰ Mundarija · Tarixdan hikoyalar

Kalendarlar va yil hisobi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, A. Nurqulov, G. Jo‘rayeva. Tarixdan hikoyalar, 5-sinf (2-nashr). Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2015
4

Tarixda yil hisobi

Darslik: 12–14-betlar
MaqsadMilodiy, miloddan avvalgi va hijriy yil hisobini, asrlarni rim raqamida yozishni va xronologiyaning ma’nosini bilish.
Yangi so‘zlar
milod · the Common Era (“birth”)era · era; the start of a year counthijriy yil hisobi · Hijri calendarxronologiya · chronology
Tushuntirish

Hozir dunyoning ko‘p davlatlarida, jumladan O‘zbekistonda milodiy yil hisobi qo‘llanadi. «Milod» arabcha «tug‘ilish» degani; hisobning boshi sifatida Iso payg‘ambar tug‘ilgan deb qabul qilingan yil olingan. «Era» so‘zi yil hisobining boshini bildiradi. Shu davrdan oldingi voqealar «miloddan avvalgi» (mil. avv.) deb yoziladi va bunday yillar kamayib borish tartibida o‘tadi: mil. avv. 500-yil mil. avv. 300-yildan ilgari. Qadimgi yunonlar yilni birinchi Olimpiya o‘yinlaridan (mil. avv. 776), rimliklar esa Rim shahriga asos solinganidan (an’anaga ko‘ra mil. avv. 753) sanashgan. Hijriy yil hisobi payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning Makkadan Madinaga hijratiga asoslangan; uning boshlanishi milodiy 622-yilning 16-iyuliga to‘g‘ri keladi va O‘zbekistonda diniy bayramlar kunini belgilashda ishlatiladi. Asr — 100 yil; asrlar rim raqamlari bilan yoziladi, XXI asr 2001-yil 1-yanvarda boshlangan. Voqealar vaqtini aniqlovchi fan xronologiya deyiladi: yunoncha «xronos» — vaqt, «logos» — fan.

Namunalar
Asrlarni aniqlash: 1991-yil — XX asr, 1582-yil — XVI asr, 2026-yil — XXI asr. Qoida (yil 00 bilan tugamasa): yilning yuzliklar soniga 1 qo‘shamiz (1991: 19 + 1 = 20).
Muchal yil hisobi — 12 hayvon nomi (sichqon, sigir, yo‘lbars, quyon, baliq, ilon, ot, qo‘y, maymun, tovuq, it, to‘ng‘iz) bilan ataladigan 12 yillik davr; har 12 yilda takrorlanadi va yangi yil bahorgi tengkunlikda boshlangan.
Sinfda faoliyat

«Zamon chizig‘i»: sinf doskasiga uzun chiziq chizilib, mil. avv. 776, mil. avv. 753, 622, 1582 sanalari to‘g‘ri tartibda joylashtiriladi.

Mashq
1
«Milod» va «era» so‘zlari nimani anglatadi?
2
Quyidagi yillar qaysi asrga tegishli: 1805, 1250, 2003?
3
Qaysi voqea ilgari bo‘lgan: mil. avv. 776-yilgi birinchi Olimpiya o‘yinlarimi yoki mil. avv. 753-yilgi Rim asos solinishimi?
4
Nima uchun tarixchilarga xronologiya kerak?