N. Rubtsov va V. Rasputin

Valentin Grigoryevich Rasputin (1937–2015)ning asarlari ko‘p tillarga tarjima qilingan, bir nechta qissa va hikoyalari filmga olingan va sahnalashtirilgan. «Уроки французского» — avtobiografik asar. Muallif aytishicha, uni o‘quvchining qalbiga o‘z vaqtida berilgan darslar tushishi uchun yozgan. Yozuvchi eslaydi: o‘qituvchisi o‘zi ham xuddi hikoyadagidek menga makaron solingan posilka yuborganini unutgan; «chin yaxshilik uchun qilgan odamning xotirasi uni qabul qilgan odamnikidan kam bo‘ladi». Syujet: 1948-yilda bola beshinchi sinfga boradi. Qishlog‘ida faqat boshlang‘ich maktab bor edi, shuning uchun u tumanga, uydan 50 km uzoqqa o‘qishga ketadi. U oilada uch bolaning kattasi, otasiz o‘sgan; onasi uni tanishinikiga joylashtiradi. U yaxshi o‘qiydi, faqat fransuz tilida talaffuzi qiyin. Uyda och qoladi: onasi gohida non va kartoshka yuboradi, lekin tez tugaydi. Sut sotib olish uchun u pulga o‘ynaydigan yigitlar to‘dasiga qo‘shiladi; kuniga bir rubldan ortiq yutmaydi. Sheriklar buni yoqtirmay, uni kaltaklaydi. Ertasiga sinf rahbari Lidiya Mixaylovna uning jarohatini ko‘radi; Tishkin hammasini aytib beradi. Lidiya Mixaylovna: «pulga o‘ynama», lekin nega o‘ynaganini bilib oladi — sut uchun. U bolani kechqurun o‘z uyiga fransuz tili uchun chaqiradi, ovqatga taklif qiladi; bola uyalib qochadi. So‘ng maktabga makaron solingan posilka keladi; bola jo‘natuvchining o‘qituvchi ekanini taxmin qiladi va qaytarib beradi: bizning qishloqda makaron ham, gematogen ham bo‘lmaydi. Keyin Lidiya Mixaylovna o‘quvchi bilan devorga tanga urish o‘yiniga o‘tadi, buni «pulga o‘yin» deb o‘zi aytadi; o‘yinda u bolaga yutqazishga harakat qiladi, bola buni payqab, «bu halol emas» deydi. Direktor Vasiliy Andreyevich ularni o‘yin paytida ko‘radi: u o‘qituvchining o‘quvchi bilan pulga o‘ynashi mumkin emasligini aytadi. Uch kundan keyin Lidiya Mixaylovna Kubanga jo‘nab ketadi, bolaga: «ayb mening». Qish o‘rtasida bolaga pochta orqali posilka keladi: ichida makaron va uchta qizil olma. G‘oya: chin yaxshilik evaziga hech narsa talab qilmaydi, uni qabul qilgan odam esa umr bo‘yi eslaydi. Muhim eslatma: pulga o‘yin — yomon odat; o‘qituvchi bolaga yordam berishning boshqa yo‘lini topishi kerak edi, katta odam bola bilan pulga o‘ynamasligi lozim. Hikoya bu xatoni oqlamaydi, uning ortidagi mehrni ko‘rsatadi.