ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Antropogen omillar va 1-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
14

1-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 79–80-betlar
MaqsadAbiotik omillarning (yorug‘lik, namlik) o‘simlik o‘sishiga ta’sirini nazorat guruhli tajriba bilan o‘rganish, ma’lumotlarni jadvalga yozish va xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
nazorat guruhi · control groupo‘zgaruvchi (omil) · variabletakrorlanish · replicationxulosa · conclusion
Tushuntirish

Laboratoriya ishi – bitta omilni o‘zgartirib, boshqalarini bir xil ushlab turish orqali sababiy bog‘lanishni aniqlash. Tajribada mustaqil o‘zgaruvchi (masalan, yorug‘lik yoki sug‘orish me’yori), qaram o‘zgaruvchi (o‘simlik bo‘yi, barglar soni, rangi) va nazorat guruhi (me’yoriy sharoit) bo‘ladi. Har bir variantda bir nechta o‘simlik (takrorlanish) olinadi, chunki bitta o‘simlikning tasodifiy natijasi ishonchsiz. O‘lchovlar bir xil vaqtda va bir xil usulda olinadi, natijalar jadvalga yoziladi, o‘rtacha qiymat hisoblanadi. Masalan, loviya yoki bug‘doy urug‘ini to‘rt stakanda o‘stirish mumkin: (1) yorug‘ + me’yoriy sug‘orish (nazorat), (2) yorug‘ + kam sug‘orish, (3) qorong‘i quti + me’yoriy sug‘orish, (4) qorong‘i + kam sug‘orish. Qorong‘ida o‘sgan nihollar rangsiz, uzun va ingichka bo‘ladi (etiolyatsiya), chunki xlorofill hosil bo‘lmaydi va o‘simlik yorug‘likni izlab cho‘ziladi. Xulosa natijaga asoslanadi va faqat o‘rganilgan omillarga tegishli bo‘ladi.

IdishYorug‘likSuv
1borme’yorida (nazorat)
2borkam
3yo‘q (qorong‘i quti)me’yorida
4yo‘qkam
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi qog‘oz samolyotning qanot uchlarini bukish uni uzoqroq uchiradimi, deb bilmoqchi. U ikkala shaklni bir chiziqdan uch martadan uchiradi: birinchisi 6, 8 va 7 m, ikkinchisi 9, 10 va 8 m. O‘rtachalari 7 va 9 m, shuning uchun farq tasodif emas, balki shakldan ekani ehtimoli katta.

Kim ishlatadi

Material sinovchilari ikki mahsulotni bir xil sharoitda solishtiradi, seleksionerlar navlarni bir xil maydonda sinaydi, sport murabbiylari ikki mashq usulini bir necha marta takrorlab ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

To‘pni ikki xil sirtda (gilam va tekis pol) bir xil turtki bilan uch martadan yuring va qancha uzoqqa borganini qarich bilan o‘lchab, o‘rtachasini toping.

Namunalar
051015201017Yorug‘daQorong‘idasmo‘rtacha bo‘y, sm
Yorug‘ stakandagi 4 ta loviya niholi 2 haftadan so‘ng 8, 10, 12 va 10 sm bo‘ldi. O‘rtacha bo‘y = (8 + 10 + 12 + 10) : 4 = 10 sm. Qorong‘ida o‘sganlari 14, 18, 16, 20 sm: o‘rtacha 17 sm, lekin ular rangsiz va ingichka – bo‘y katta bo‘lsa-da, o‘simlik sog‘lom emas.
02040608010087,562,5NazoratSuv kam%unib chiqish, %
24 ta urug‘dan nazorat idishida 21 tasi, kam sug‘orilgan idishda 15 tasi unib chiqdi. Unish foizi: nazoratda 21·100 : 24 = 87,5 %; kam sug‘orishda 15·100 : 24 = 62,5 %. Farq namlik yetishmasligi unishni kamaytirishini ko‘rsatadi (takroriy tajriba bilan tasdiqlash kerak).
!Diqqat!
Faqat toza suv va oddiy tuproq ishlating; nihollarni og‘izga olmang; kimyoviy o‘g‘it va pestitsid ishlatmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.
Tajribani boshlashdan oldin xavfsizlik qoidasini birga o‘qiymiz: idishlarda faqat toza suv va oddiy tuproq bo‘ladi, kimyoviy moddalar ishlatilmaydi.
Sinfda faoliyat

Bir hafta oldin boshlangan tajribani kuzating: har bir stakan bo‘yicha ikkita nihol bo‘yini chizg‘ich bilan o‘lchang, rangini yozing, o‘rtachani hisoblang. Tajribada faqat toza suv va oddiy tuproq ishlating; nihollarni og‘izga olmang, ishdan so‘ng qo‘lni yuving. Kimyoviy o‘g‘it va pestitsid ishlatmang.

Mashq
1
Tajribada nazorat guruhi nima uchun kerak?
2
Nihol bo‘yi 6, 9, 9 va 12 sm. O‘rtacha bo‘yi necha sm?
3
40 ta urug‘dan 34 tasi unib chiqdi. Unish foizi necha?
4
Qorong‘ida o‘sgan nihol nima uchun rangsiz va cho‘zinchoq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →