☰ Mundarija · Biologiya

Antropogen omillar va 1-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
14

1-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 79–80-betlar
MaqsadAbiotik omillarning (yorug‘lik, namlik) o‘simlik o‘sishiga ta’sirini nazorat guruhli tajriba bilan o‘rganish, ma’lumotlarni jadvalga yozish va xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
nazorat guruhi · control groupo‘zgaruvchi (omil) · variabletakrorlanish · replicationxulosa · conclusion
Tushuntirish

Laboratoriya ishi – bitta omilni o‘zgartirib, boshqalarini bir xil ushlab turish orqali sababiy bog‘lanishni aniqlash. Tajribada mustaqil o‘zgaruvchi (masalan, yorug‘lik yoki sug‘orish me’yori), qaram o‘zgaruvchi (o‘simlik bo‘yi, barglar soni, rangi) va nazorat guruhi (me’yoriy sharoit) bo‘ladi. Har bir variantda bir nechta o‘simlik (takrorlanish) olinadi, chunki bitta o‘simlikning tasodifiy natijasi ishonchsiz. O‘lchovlar bir xil vaqtda va bir xil usulda olinadi, natijalar jadvalga yoziladi, o‘rtacha qiymat hisoblanadi. Masalan, loviya yoki bug‘doy urug‘ini to‘rt stakanda o‘stirish mumkin: (1) yorug‘ + me’yoriy sug‘orish (nazorat), (2) yorug‘ + kam sug‘orish, (3) qorong‘i quti + me’yoriy sug‘orish, (4) qorong‘i + kam sug‘orish. Qorong‘ida o‘sgan nihollar rangsiz, uzun va ingichka bo‘ladi (etiolyatsiya), chunki xlorofill hosil bo‘lmaydi va o‘simlik yorug‘likni izlab cho‘ziladi. Xulosa natijaga asoslanadi va faqat o‘rganilgan omillarga tegishli bo‘ladi.

Namunalar
Yorug‘ stakandagi 4 ta loviya niholi 2 haftadan so‘ng 8, 10, 12 va 10 sm bo‘ldi. O‘rtacha bo‘y = (8 + 10 + 12 + 10) : 4 = 10 sm. Qorong‘ida o‘sganlari 14, 18, 16, 20 sm: o‘rtacha 17 sm, lekin ular rangsiz va ingichka – bo‘y katta bo‘lsa-da, o‘simlik sog‘lom emas.
24 ta urug‘dan nazorat idishida 21 tasi, kam sug‘orilgan idishda 15 tasi unib chiqdi. Unish foizi: nazoratda 21·100 : 24 = 87,5 %; kam sug‘orishda 15·100 : 24 = 62,5 %. Farq namlik yetishmasligi unishni kamaytirishini ko‘rsatadi (takroriy tajriba bilan tasdiqlash kerak).
Sinfda faoliyat

Bir hafta oldin boshlangan tajribani kuzating: har bir stakan bo‘yicha ikkita nihol bo‘yini chizg‘ich bilan o‘lchang, rangini yozing, o‘rtachani hisoblang. Tajribada faqat toza suv va oddiy tuproq ishlating; nihollarni og‘izga olmang, ishdan so‘ng qo‘lni yuving. Kimyoviy o‘g‘it va pestitsid ishlatmang.

Mashq
1
Tajribada nazorat guruhi nima uchun kerak?
2
Nihol bo‘yi 6, 9, 9 va 12 sm. O‘rtacha bo‘yi necha sm?
3
40 ta urug‘dan 34 tasi unib chiqdi. Unish foizi necha?
4
Qorong‘ida o‘sgan nihol nima uchun rangsiz va cho‘zinchoq?