1-laboratoriya mashg‘uloti
Laboratoriya ishi – bitta omilni o‘zgartirib, boshqalarini bir xil ushlab turish orqali sababiy bog‘lanishni aniqlash. Tajribada mustaqil o‘zgaruvchi (masalan, yorug‘lik yoki sug‘orish me’yori), qaram o‘zgaruvchi (o‘simlik bo‘yi, barglar soni, rangi) va nazorat guruhi (me’yoriy sharoit) bo‘ladi. Har bir variantda bir nechta o‘simlik (takrorlanish) olinadi, chunki bitta o‘simlikning tasodifiy natijasi ishonchsiz. O‘lchovlar bir xil vaqtda va bir xil usulda olinadi, natijalar jadvalga yoziladi, o‘rtacha qiymat hisoblanadi. Masalan, loviya yoki bug‘doy urug‘ini to‘rt stakanda o‘stirish mumkin: (1) yorug‘ + me’yoriy sug‘orish (nazorat), (2) yorug‘ + kam sug‘orish, (3) qorong‘i quti + me’yoriy sug‘orish, (4) qorong‘i + kam sug‘orish. Qorong‘ida o‘sgan nihollar rangsiz, uzun va ingichka bo‘ladi (etiolyatsiya), chunki xlorofill hosil bo‘lmaydi va o‘simlik yorug‘likni izlab cho‘ziladi. Xulosa natijaga asoslanadi va faqat o‘rganilgan omillarga tegishli bo‘ladi.
| Idish | Yorug‘lik | Suv |
|---|---|---|
| 1 | bor | me’yorida (nazorat) |
| 2 | bor | kam |
| 3 | yo‘q (qorong‘i quti) | me’yorida |
| 4 | yo‘q | kam |
Bir o‘quvchi qog‘oz samolyotning qanot uchlarini bukish uni uzoqroq uchiradimi, deb bilmoqchi. U ikkala shaklni bir chiziqdan uch martadan uchiradi: birinchisi 6, 8 va 7 m, ikkinchisi 9, 10 va 8 m. O‘rtachalari 7 va 9 m, shuning uchun farq tasodif emas, balki shakldan ekani ehtimoli katta.
Material sinovchilari ikki mahsulotni bir xil sharoitda solishtiradi, seleksionerlar navlarni bir xil maydonda sinaydi, sport murabbiylari ikki mashq usulini bir necha marta takrorlab ko‘radi.
To‘pni ikki xil sirtda (gilam va tekis pol) bir xil turtki bilan uch martadan yuring va qancha uzoqqa borganini qarich bilan o‘lchab, o‘rtachasini toping.
Bir hafta oldin boshlangan tajribani kuzating: har bir stakan bo‘yicha ikkita nihol bo‘yini chizg‘ich bilan o‘lchang, rangini yozing, o‘rtachani hisoblang. Tajribada faqat toza suv va oddiy tuproq ishlating; nihollarni og‘izga olmang, ishdan so‘ng qo‘lni yuving. Kimyoviy o‘g‘it va pestitsid ishlatmang.