☰ Mundarija · Biologiya

Populatsiya va biotsenoz tuzilishi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
15

Turning populatsion strukturasi

Darslik: 81–85-betlar
MaqsadPopulatsiya tushunchasini, uning ko‘rsatkichlarini (son, zichlik, jinsiy va yosh tarkib, tug‘ilish, o‘lim) hamda son dinamikasini tushuntirish va oddiy hisoblar bajarish.
Yangi so‘zlar
populatsiya · populationpopulatsiya zichligi · population densityyosh piramidasi · age pyramidpopulatsiya gomeostazi · population homeostasis
Tushuntirish

Populatsiya – bir turga mansub, umumiy kelib chiqishga ega, areal qismida uzoq yashab, o‘zaro erkin chatishadigan va boshqa populatsiyalardan nisbatan ajralgan individlar yig‘indisi; u umumiy genofondga ega, genlar dreyfi, mutatsiyalar va tanlanish ta’sirida o‘zgaradi va evolutsiyaning elementar birligi hisoblanadi. Populatsiya o‘z sonini nisbatan doimiy saqlashga intiladi (gomeostaz). Asosiy ko‘rsatkichlar: son (individlar soni), zichlik (maydon yoki hajm birligidagi soni yoki biomassasi), jinsiy tarkib (urg‘ochi va erkaklar nisbati; ko‘payuvchi urg‘ochilar ulushi muhim), yosh tarkib (yetilmagan – predreproduktiv, ko‘payuvchi – reproduktiv, keksa – postreproduktiv guruhlar; yosh piramidasi shaklida ifodalanadi), tug‘iluvchanlik va o‘lim. Tug‘iluvchanlik o‘limdan yuqori bo‘lsa populatsiya o‘sadi, teng bo‘lsa barqaror, past bo‘lsa kamayadi; qisqarayotgan populatsiya muhofazaga muhtoj. Muhit sig‘imi (resurs yetishmasligi, kasalliklar) soni cheklaydi, shuning uchun o‘sish ko‘pincha S-simon (logistik) bo‘ladi, minimal chegaradan kam sonli populatsiya esa qirilib ketishi mumkin. Son davriy (mavsumiy, bir necha yillik) va nodavriy (qurg‘oqchilik, sovuq qish) tebranadi – «populatsiya to‘lqini».

Namunalar
Qo‘riqxonaning 80 km² maydonida 240 ta jayron yashaydi. Zichlik = 240 : 80 = 3 ta/km². Yil davomida 36 ta bola tug‘ildi, 20 ta jayron nobud bo‘ldi; sof o‘sish 36 − 20 = 16 ta, ya’ni 16·100 : 240 ≈ 6,7 % ga ortdi (migratsiyasiz).
Belgilab-qo‘yib yuborish usuli: ko‘lda 50 ta baliq tutilib, belgilanib qo‘yib yuborildi. Bir necha kundan so‘ng 60 ta baliq tutildi, ularning 15 tasida belgi bor edi. Populatsiya soni N ≈ 50·60 : 15 = 200 ta.
Sinfda faoliyat

Yosh piramidalarini chizish: uchta populatsiya uchun (o‘sayotgan, barqaror, qisqarayotgan) predreproduktiv, reproduktiv va postreproduktiv guruhlarga o‘zingiz tanlagan foizlarni qo‘yib uch qatorli diagramma chizing va har biri uchun ehtimol bo‘lgan kelajakni yozing. Tabiatda hayvonlarni ushlash va belgilash faqat mutaxassislar tomonidan ruxsat bilan amalga oshiriladi.

Mashq
1
Populatsiya va tur o‘rtasidagi farqni ayting.
2
12 000 m² maydonda 36 ta daraxt o‘sadi. 1 ga (10 000 m²) maydondagi zichlik necha daraxt?
3
Populatsiyada yil boshida 400 ta, yil oxirida 440 ta individ bo‘lsa (migratsiyasiz), o‘sish necha foiz?
4
Nima uchun piramidasining asosi keng, uchi tor populatsiya kelajakda o‘sishi mumkin?