Turning populatsion strukturasi
Populatsiya – bir turga mansub, umumiy kelib chiqishga ega, areal qismida uzoq yashab, o‘zaro erkin chatishadigan va boshqa populatsiyalardan nisbatan ajralgan individlar yig‘indisi; u umumiy genofondga ega, genlar dreyfi, mutatsiyalar va tanlanish ta’sirida o‘zgaradi va evolutsiyaning elementar birligi hisoblanadi. Populatsiya o‘z sonini nisbatan doimiy saqlashga intiladi (gomeostaz). Asosiy ko‘rsatkichlar: son (individlar soni), zichlik (maydon yoki hajm birligidagi soni yoki biomassasi), jinsiy tarkib (urg‘ochi va erkaklar nisbati; ko‘payuvchi urg‘ochilar ulushi muhim), yosh tarkib (yetilmagan – predreproduktiv, ko‘payuvchi – reproduktiv, keksa – postreproduktiv guruhlar; yosh piramidasi shaklida ifodalanadi), tug‘iluvchanlik va o‘lim. Tug‘iluvchanlik o‘limdan yuqori bo‘lsa populatsiya o‘sadi, teng bo‘lsa barqaror, past bo‘lsa kamayadi; qisqarayotgan populatsiya muhofazaga muhtoj. Muhit sig‘imi (resurs yetishmasligi, kasalliklar) soni cheklaydi, shuning uchun o‘sish ko‘pincha S-simon (logistik) bo‘ladi, minimal chegaradan kam sonli populatsiya esa qirilib ketishi mumkin. Son davriy (mavsumiy, bir necha yillik) va nodavriy (qurg‘oqchilik, sovuq qish) tebranadi – «populatsiya to‘lqini».
Maktab o‘qituvchisi sinf maysazoridagi o‘tlar sonini bilmoqchi. U 1 m² li ikkita maydonchada sanab, 12 va 8 ta topdi, ya’ni o‘rtacha 10 ta. Maysazor 200 m² bo‘lgani uchun taxminan 2000 ta o‘simlik bor: zichlikni maydonga ko‘paytirish butun sonni baholash imkonini beradi.
O‘rmonchilar daraxtlar sonini namuna maydonchalarda sanab baholaydi, yovvoyi tabiat biologlari hayvonlar zichligini kuzatadi, shahar bog‘bonlari ko‘kalamzorlarda daraxtlar yoshi va sonini nazorat qiladi.
Kitob yoki gazeta sahifasidagi kichik kvadratda biror harfni sanang, so‘ng butun sahifadagi sonini taxmin qiling va sahifaning boshqa joyida sanab tekshiring.
Yosh piramidalarini chizish: uchta populatsiya uchun (o‘sayotgan, barqaror, qisqarayotgan) predreproduktiv, reproduktiv va postreproduktiv guruhlarga o‘zingiz tanlagan foizlarni qo‘yib uch qatorli diagramma chizing va har biri uchun ehtimol bo‘lgan kelajakni yozing. Tabiatda hayvonlarni ushlash va belgilash faqat mutaxassislar tomonidan ruxsat bilan amalga oshiriladi.