Sun’iy ekosistemalar
Sun’iy ekotizimlar – inson o‘z maqsadlari uchun yaratgan va doimiy boshqaradigan ekotizimlar: dalalar, bog‘lar, shaharlar, akvarium, kosmik kema. Ular o‘zini boshqara olmaydi va inson aralashuvisiz uzoq mavjud bo‘lmaydi. Agroekotizimda asosiy qismni bir yoki bir nechta madaniy o‘simlik va hayvon turi tashkil qiladi, tur xilma-xilligi kam, tanlanish – asosan sun’iy; quyosh energiyasiga qo‘shimcha energiya (yoqilg‘i, o‘g‘it, sug‘orish) sarflanadi; mahsulotning bir qismi chiqarib olinadi, shu sababli moddalar aylanishi to‘liq emas va tuproq unumdorligi pasayadi. Katta maydondagi monokultura zararkunanda va kasalliklarning ommaviy ko‘payishiga, tuproq sho‘rlanishi va strukturasi buzilishiga olib keladi; chorasi – almashlab ekish, dukkaklilar, organik o‘g‘it, tomchilatib sug‘orish, kimyoviy vositalar o‘rniga biologik kurash (entomofag, trixogramma) va changlatuvchi arilarni saqlash. Urbanoekotizimda (shaharlar, qishloqlar) tabiiy va inson yaratgan komponentlar bor; havo, shovqin va chiqindi muammolari yuzaga keladi, yashil o‘simliklar chang ushlaydi va havoni yaxshilaydi. Kosmik kema – yopiq mini-ekotizim: suv va havo fizik-kimyoviy usulda qayta tiklanadi.
| Belgi | Agroekotizim | Tabiiy ekotizim |
|---|---|---|
| Tur xilma-xilligi | kam | yuqori |
| Tanlanish | asosan sun’iy | tabiiy |
| Qo‘shimcha energiya | ha (yoqilg‘i, o‘g‘it, sug‘orish) | yo‘q |
| O‘zini boshqarish | yo‘q | bor |
Mevazor egasi daraxt qatorlari orasida gulli yo‘lak qoldiradi. Gullar asalarilarni va boshqa foydali hasharotlarni jalb qiladi, daraxtlar yaxshiroq changlanadi. Ekin bir xil bo‘lsa-da, tur xilma-xilligi biroz oshadi va zaharli dori kamroq kerak bo‘ladi.
Fermerlar ekin atrofida foydali o‘simliklar qoldiradi, asalarichilar changlanishni yaxshilash uchun uyalarni bog‘ yoniga qo‘yadi, agronomlar zararkunandalarga qarshi ekologik usullarni tanlaydi.
Dala yoki bog‘ni ko‘rsangiz, unda bir xil ekin o‘sayaptimi yoki bir nechtami va chetida gul yoki daraxt bormi, kuzatib yozing. Dalaga kirmang.
Sinfda «Tabiiy – sun’iy» jadvali: to‘qay va bug‘doy dalasi uchun tur xilma-xilligi, energiya manbalari, o‘z-o‘zini boshqarish, moddalar aylanishi va barqarorlikni solishtiring. Dalada pestitsid ishlatilgan joylarga bormang; kimyoviy moddalar bilan ishlamang.