ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

O‘simliklar filogenezi

Darslar 39–40 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
39

O‘simliklar filogenezi. O‘simliklarning vegetativ organlari filogenezi

Darslik: 187–189-betlar
MaqsadO‘simliklar vegetativ organlari filogenezini suvo‘tlardan yopiq urug‘lilargacha izchil tushuntirish va davrlar bo‘yicha o‘zgarishlarni bog‘lash.
Yangi so‘zlar
psilofit · psilophyteo‘tkazuvchi to‘qima · conducting tissueqirqquloq · fernyopiq urug‘lilar · angiosperms
Tushuntirish

O‘simliklar filogeniyasi bir hujayrali suvo‘tlardan gulli o‘simliklargacha bo‘lgan tarixiy yo‘ldir. Sianobakteriyalar fotosintezi atmosferani kislorod bilan boyitdi, so‘ng yashil va qizil suvo‘tlar suvda rivojlandi. Suv havzalari qisqarganda ayrim suvo‘tlar quruqlikka chiqdi va quruqlikda qurib qolish, suv va minerallarni olish hamda tayanch kabi muammolar paydo bo‘ldi; natijada ildiz va bargli poya shakllandi, qoplovchi, o‘tkazuvchi va mexanik to‘qimalar paydo bo‘ldi. Silur davrida taxminan 430 mln yil avval ildizsiz va bargsiz psilofitlar (riniya, kuksoniya) paydo bo‘ldi. Devon davrida plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlar rivojlandi; yo‘sinlarda esa haqiqiy o‘tkazuvchi to‘qima va ildiz yo‘q. Toshko‘mir davrining nam va iliq botqoqliklarida daraxtsimon plaunlar (lepidodendron), qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlar o‘rmonlari hukmron bo‘ldi, ularning qoldiqlari botqoq va kislorodi kam sharoitda chirimay, toshko‘mir hosil qilgan; urug‘li qirqquloqlar ochiq urug‘lilarning ajdodi. Perm davrida iqlim quruqlashib ko‘p yirik sporali o‘simliklar qirildi, trias davridan ochiq urug‘lilar hukmron bo‘ldi; yopiq urug‘lilar ilk bo‘rda (taxminan 130 mln yil avval) tez tarqalib, bo‘r o‘rtasidan hukmron bo‘ldi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘mirda ishlaydigan elektrostansiyada yoqilgan ko‘mir qadimgi botqoqlikdagi qirqquloq va qirqbo‘g‘imlar to‘plagan Quyosh energiyasini chiqaradi. Bu o‘simliklar taxminan 300 million yil oldin yashagan. Ko‘mir o‘simliklar tarixining bevosita izidir.

Kim ishlatadi

Geologlar ko‘mir konlarini qidiradi, paleobotaniklar qazilma o‘simlik izlarini o‘rganadi, energetika muhandislari yoqilg‘i manbalarini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Nam devor yoki soyali burchakda yo‘sinni toping (chiqmasdan, qo‘l yetgan joyda) va uning o‘tdan farqini yozing: ildiz, gul, bo‘y bor-yo‘qligiga qarang.

Namunalar
Qarag‘ay ignabarg suv yo‘qotishni kamaytiradi: ignasimon bargni mum qatlam qoplaydi va og‘izchalari botiq. Bu yopiq urug‘lilar bilan bir qatorda ochiq urug‘lilar quruq muhitga moslashganini ko‘rsatadi.
BelgiYo‘sinlarQirqquloqlar
O‘tkazuvchi to‘qimayo‘qbor
Hajmikichik, nam joydakatta bo‘lishi mumkin
Yo‘sin namlikni butun tanasi bilan so‘radi, o‘tkazuvchi naylari yo‘q, shuning uchun u kichik va nam joylarda o‘sadi. Qirqquloq esa o‘tkazuvchi naylar tufayli katta bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Poya kesimi bilan tajriba: oq gul (masalan, oq chinnigul) bandini suvli stakanga qo‘ying, suvga qizil bo‘yoq (oziq-ovqat bo‘yog‘i) qo‘shing; 1–2 kunda gul tomirlari bo‘yalishini kuzating. Xavfsizlik: o‘tkir pichoqni kattalar kesadi; bo‘yoqni tatib ko‘rmang.

Mashq
1
Qaysi to‘qimalar quruqlikda yashashni ta’minladi? Uchtasini yozing.
2
Toshko‘mir davri 359 dan 299 mln yil avvalgacha davom etgan. Necha mln yil?
3
Nima uchun toshko‘mir o‘rmonlari qoldig‘i chirimasdan toshko‘mirga aylangan?
4
Yo‘sin nima uchun baland o‘smaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYakuniy tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →