ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tabiatni muhofaza qilish

Darslar 37 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
37

O‘simlik va hayvonot olamini muhofaza qilish

Darslik: 175–182-betlar
MaqsadTabiatni muhofaza qilishning xalqaro va milliy shakllarini, Qizil kitob, qo‘riqxona, buyurtma qo‘riqxona, milliy bog‘ va tabiat yodgorligi farqlarini tushuntirish; O‘zbekiston qo‘riqxonalariga misollar keltirish.
Yangi so‘zlar
qo‘riqxona · nature reservebuyurtma qo‘riqxona · sanctuary (zakaznik)Qizil kitob · Red Bookgenofond · gene pool
Tushuntirish

Tabiatni muhofaza qilish – hayotni saqlash, resurslardan oqilona foydalanish va ularni tiklash uchun xalqaro, davlat va mintaqaviy tadbirlar majmuyi; uning asosiy maqsadi tur xilma-xilligi va genofondni asrashdir. Xalqaro darajada Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN, 1948), Butunjahon yovvoyi tabiat jamg‘armasi (WWF, 1961) va BMTning atrof-muhit dasturi (UNEP) ishlaydi; 1992-yilda Rio-de-Janeyroda Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya qabul qilingan, 2022-yilda esa Kunming–Monreal global bioxilma-xillik doirasi 2030-yilgacha quruqlik va dengizning kamida 30 % ini muhofaza qilishni belgiladi (kitobdagi Nagoya rejasi 2011–2020 yillarga mo‘ljallangan edi). Qizil kitob – noyob va yo‘qolib borayotgan turlar ro‘yxati; unda turlar xavf darajasiga qarab guruhlanadi (xalqaro IUCN Qizil ro‘yxatida bu «xavf ostida», «zaif» kabi toifalar), tiklangan turlar ro‘yxatdan chiqariladi. Qo‘riqxonada butun tabiiy majmua xo‘jalikdan butunlay chiqarilgan va faqat ilmiy ish olib boriladi; buyurtma qo‘riqxonada xo‘jalik cheklangan holda ruxsat etiladi; milliy bog‘ning bir qismi tashrif uchun ochiq; tabiat yodgorligi – alohida daraxt, ko‘l yoki sharshara. Botanika va zoologiya bog‘lari ham noyob turlarni saqlaydi. O‘zbekistonda Hisor, Zomin, Qizilqum, Surxon, Kitob qo‘riqxonalari va Chotqol biosfera qo‘riqxonasi, shuningdek Zomin va Zarafshon milliy tabiat bog‘lari bor (Zarafshon qo‘riqxonasi 2018-yilda milliy tabiat bog‘iga aylantirilgan).

HududQanday himoya qilinadi
Qo‘riqxonabutun tabiiy majmua xo‘jalikdan chiqarilgan, faqat ilmiy ish
Buyurtma qo‘riqxonacheklangan foydalanish mumkin
Milliy bog‘qismi tashrif buyuruvchilarga ochiq
Tabiat yodgorligiyakka daraxt, ko‘l yoki sharshara
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahorda ko‘chib o‘tuvchi qushlar qishloq ko‘lida to‘xtaydi. Mahalla qoidasiga ko‘ra bu paytda ko‘l bo‘yida baland shovqin qilinmaydi va it yetaklab kirilmaydi, shunda qushlar tinch dam olib, yo‘lini davom ettiradi. Muhofaza ba’zan faqat bezovta qilmaslikdan iborat.

Kim ishlatadi

Qo‘riqxona inspektorlari hududni qo‘riqlaydi va turlarni sanaydi, botanika bog‘i xodimlari noyob o‘simliklarni urug‘dan ko‘paytiradi, atrof-muhit inspektorlari qoidalarning bajarilishini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘riqlanadigan hududga borganda amal qilinadigan uchta qoidani va har biri uchun bitta sababni yozing.

Namunalar
Qo‘riqxonaHimoya qilinadi
Hisorqor qoploni, Tyan-Shan jigarrang ayig‘i, oq lola
QizilqumBuxoro bug‘usi, jayron
Chotqoltog‘ ekotizimlarining endemik turlari
Hisor qo‘riqxonasida qor qoploni, Tyanshan ayig‘i va oq lola muhofaza qilinadi; Qizilqum qo‘riqxonasida Buxoro bug‘usi va jayron; Chotqolda esa tog‘ ekotizimlarining endemik turlari.
TurQachon yo‘qolgan
Yo‘lovchi kaptar1914-yilda oxirgisi o‘lgan
DodoXVII asr oxirida
TilatsinXX asrda
Sayohatchi kaptar (ommaviy ovdan keyin 1914-yilda oxirgisi nobud bo‘lgan), dront (XVII asr oxiri) va xaltali bo‘ri (XX asr) – insonning ovi va yashash joylarini buzishi tufayli yo‘qolgan turlar; ular Qizil kitob zaruratini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

Qo‘riqxona, buyurtma qo‘riqxona, milliy bog‘ va tabiat yodgorligini 4 ustunli jadvalda solishtiring: muhofaza darajasi, xo‘jalik faoliyati, tashrif, misol. Xavfsizlik: tabiat sayohatida o‘simlik va hayvonlarni olmang, qoldiq tashlamang va yo‘ldan chiqmang.

Mashq
1
Qo‘riqxona va buyurtma qo‘riqxona o‘rtasidagi asosiy farq nima?
2
Faraz qilaylik, bir qo‘riqxonada 640 ta umurtqasiz va 175 ta umurtqali hayvon turi qayd etilgan. Jami necha hayvon turi bor?
3
Nima uchun Qizil kitobdagi turlarning yashash joyini ham muhofaza qilish kerak?
4
Qizil kitobdan tur qachon chiqariladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z yarmarkasi: xatcho‘p narxiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →