O‘simlik va hayvonot olamini muhofaza qilish
Tabiatni muhofaza qilish – hayotni saqlash, resurslardan oqilona foydalanish va ularni tiklash uchun xalqaro, davlat va mintaqaviy tadbirlar majmuyi; uning asosiy maqsadi tur xilma-xilligi va genofondni asrashdir. Xalqaro darajada Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN, 1948), Butunjahon yovvoyi tabiat jamg‘armasi (WWF, 1961) va BMTning atrof-muhit dasturi (UNEP) ishlaydi; 1992-yilda Rio-de-Janeyroda Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya qabul qilingan, 2022-yilda esa Kunming–Monreal global bioxilma-xillik doirasi 2030-yilgacha quruqlik va dengizning kamida 30 % ini muhofaza qilishni belgiladi (kitobdagi Nagoya rejasi 2011–2020 yillarga mo‘ljallangan edi). Qizil kitob – noyob va yo‘qolib borayotgan turlar ro‘yxati; unda turlar xavf darajasiga qarab guruhlanadi (xalqaro IUCN Qizil ro‘yxatida bu «xavf ostida», «zaif» kabi toifalar), tiklangan turlar ro‘yxatdan chiqariladi. Qo‘riqxonada butun tabiiy majmua xo‘jalikdan butunlay chiqarilgan va faqat ilmiy ish olib boriladi; buyurtma qo‘riqxonada xo‘jalik cheklangan holda ruxsat etiladi; milliy bog‘ning bir qismi tashrif uchun ochiq; tabiat yodgorligi – alohida daraxt, ko‘l yoki sharshara. Botanika va zoologiya bog‘lari ham noyob turlarni saqlaydi. O‘zbekistonda Hisor, Zomin, Qizilqum, Surxon, Kitob qo‘riqxonalari va Chotqol biosfera qo‘riqxonasi, shuningdek Zomin va Zarafshon milliy tabiat bog‘lari bor (Zarafshon qo‘riqxonasi 2018-yilda milliy tabiat bog‘iga aylantirilgan).
| Hudud | Qanday himoya qilinadi |
|---|---|
| Qo‘riqxona | butun tabiiy majmua xo‘jalikdan chiqarilgan, faqat ilmiy ish |
| Buyurtma qo‘riqxona | cheklangan foydalanish mumkin |
| Milliy bog‘ | qismi tashrif buyuruvchilarga ochiq |
| Tabiat yodgorligi | yakka daraxt, ko‘l yoki sharshara |
Bahorda ko‘chib o‘tuvchi qushlar qishloq ko‘lida to‘xtaydi. Mahalla qoidasiga ko‘ra bu paytda ko‘l bo‘yida baland shovqin qilinmaydi va it yetaklab kirilmaydi, shunda qushlar tinch dam olib, yo‘lini davom ettiradi. Muhofaza ba’zan faqat bezovta qilmaslikdan iborat.
Qo‘riqxona inspektorlari hududni qo‘riqlaydi va turlarni sanaydi, botanika bog‘i xodimlari noyob o‘simliklarni urug‘dan ko‘paytiradi, atrof-muhit inspektorlari qoidalarning bajarilishini nazorat qiladi.
Qo‘riqlanadigan hududga borganda amal qilinadigan uchta qoidani va har biri uchun bitta sababni yozing.
| Qo‘riqxona | Himoya qilinadi |
|---|---|
| Hisor | qor qoploni, Tyan-Shan jigarrang ayig‘i, oq lola |
| Qizilqum | Buxoro bug‘usi, jayron |
| Chotqol | tog‘ ekotizimlarining endemik turlari |
| Tur | Qachon yo‘qolgan |
|---|---|
| Yo‘lovchi kaptar | 1914-yilda oxirgisi o‘lgan |
| Dodo | XVII asr oxirida |
| Tilatsin | XX asrda |
Qo‘riqxona, buyurtma qo‘riqxona, milliy bog‘ va tabiat yodgorligini 4 ustunli jadvalda solishtiring: muhofaza darajasi, xo‘jalik faoliyati, tashrif, misol. Xavfsizlik: tabiat sayohatida o‘simlik va hayvonlarni olmang, qoldiq tashlamang va yo‘ldan chiqmang.