Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
3
Hayotning ekosistema darajasi xususiyatlari. Biogeotsenoz – biologik sistema
Darslik: 14–17-betlar
MaqsadBiogeotsenoz va ekotizim tushunchalarini, ularning o‘xshashlik va farqlarini hamda o‘lchamiga ko‘ra ekotizim turlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
biogeotsenoz · biogeocenosisekotizim (ekosistema) · ecosystembiotsenoz · biocenosis (community)biotop · biotope (habitat of a community)
Tushuntirish
Biogeotsenoz – ma’lum hududni egallagan, o‘zaro moddalar almashinuvi bilan bog‘langan tirik organizmlar jamoasi (biotsenoz) va uning notirik muhiti (biotop)dan iborat ochiq, o‘zini boshqaradigan tizim; ta’limotni V. N. Sukachev yaratgan. U aniq chegaraga ega va odatda ustun o‘simlik turi bo‘yicha nomlanadi (archazor, yong‘oqzor o‘rmon). «Ekotizim» atamasini 1935-yilda A. Tensli kiritgan: bu tirik organizmlar va ularning fizik muhiti moddalar almashinuvi va energiya oqimi bilan bog‘langan istalgan o‘lchamdagi majmuadir. Har bir biogeotsenozni ekotizim deyish mumkin, lekin har bir ekotizim biogeotsenoz emas (masalan, akvarium yoki suv tomchisi). O‘lchamiga ko‘ra ekotizimlar mikro- (chirigan to‘nka, ko‘lmak), mezo- (bog‘, hovuz, ko‘l) va makroekotizimlarga (dasht, cho‘l, okean) bo‘linadi, eng kattasi – global ekotizim, biosfera. Biogeotsenoz darajasida asosiy jarayonlar: organik massa sintezi, turlar sonining boshqarilishi va modda-energiya oqimi.
Namunalar
Saksovul va yantoq o‘sadigan, kaltakesak, qum sichqoni va ilonlar yashaydigan qum cho‘li maydoni biogeotsenozdir: chegarasi bor, biotsenoz va biotop mavjud. Yomg‘ir suvidan hosil bo‘lgan va ichida suv o‘tlari, kiprikchali infuzoriyalar yashaydigan ko‘lmak esa mikroekotizim, lekin odatda biogeotsenoz deyilmaydi.
Zarafshon vodiysidagi bir gektar olmazor mezoekotizim; butun Qizilqum cho‘li makroekotizim; Yerdagi barcha tirik qobiq esa global ekotizim. Kattalashgan sari chegarani aniqlash qiyinlashadi.
Sinfda faoliyat
Uch guruhga bo‘linib, ro‘yxat tuzing: 1) mikro-, 2) mezo-, 3) makroekotizimga oid beshtadan misol. Qaysi birini biogeotsenoz deyish mumkinligini asoslang. Tabiiy suv havzalari va ko‘lmaklar yaqiniga o‘qituvchisiz bormang.
Mashq
1
Biogeotsenoz qanday ikki qismdan iborat?
Biotsenoz (tirik jamoa) va biotop (uning notirik muhiti).
2
«Ekotizim» va «biogeotsenoz» o‘rtasidagi asosiy farqni ayting.
Ekotizim – istalgan o‘lchamdagi, chegarasi noaniq tizim; biogeotsenoz – aniq chegarali, ustun o‘simlik bilan nomlanadigan tabiiy hudud.