Hayotning ekosistema darajasi xususiyatlari. Biogeotsenoz – biologik sistema
Biogeotsenoz – ma’lum hududni egallagan, o‘zaro moddalar almashinuvi bilan bog‘langan tirik organizmlar jamoasi (biotsenoz) va uning notirik muhiti (biotop)dan iborat ochiq, o‘zini boshqaradigan tizim; ta’limotni V. N. Sukachev yaratgan. U aniq chegaraga ega va odatda ustun o‘simlik turi bo‘yicha nomlanadi (archazor, yong‘oqzor o‘rmon). «Ekotizim» atamasini 1935-yilda A. Tensli kiritgan: bu tirik organizmlar va ularning fizik muhiti moddalar almashinuvi va energiya oqimi bilan bog‘langan istalgan o‘lchamdagi majmuadir. Har bir biogeotsenozni ekotizim deyish mumkin, lekin har bir ekotizim biogeotsenoz emas (masalan, akvarium yoki suv tomchisi). O‘lchamiga ko‘ra ekotizimlar mikro- (chirigan to‘nka, ko‘lmak), mezo- (bog‘, hovuz, ko‘l) va makroekotizimlarga (dasht, cho‘l, okean) bo‘linadi, eng kattasi – global ekotizim, biosfera. Biogeotsenoz darajasida asosiy jarayonlar: organik massa sintezi, turlar sonining boshqarilishi va modda-energiya oqimi.
| O‘lcham | Misollar |
|---|---|
| Mikroekotizim | chirigan to‘nka, ko‘lmak |
| Mezoekotizim | bog‘, hovuz, ko‘l |
| Makroekotizim | dasht, cho‘l, okean |
| Global ekotizim | biosfera |
Bog‘bon deraza tokchasidagi gul tovasiga qaraydi: tuproq, o‘simlik, mayda hasharotlar, suv va quyosh nuri bor, chegarasi esa tovaning chekkasi. Bu kichik tizim ham modda va energiya almashadi. O‘rmon yoki cho‘lda esa bunday aniq chegara bo‘lmaydi, shuning uchun olimlar chegarani kelishib belgilaydi.
O‘rmon xo‘jaligi xodimlari hududni xaritaga tushirib, uni qismlarga ajratadi, yerdan foydalanish rejalashtiruvchilari maydonni muhofaza uchun belgilaydi, akvariumchilar esa kichik suv tizimini muvozanatda saqlaydi.
Hovli yoki xonadagi bitta burchakni tanlab, unga tegishli tirik va tirik bo‘lmagan qismlarni ro‘yxatga oling va kirayotgan hamda chiqayotgan narsalarga (nur, suv, havo) o‘qlar chizing.
Uch guruhga bo‘linib, ro‘yxat tuzing: 1) mikro-, 2) mezo-, 3) makroekotizimga oid beshtadan misol. Qaysi birini biogeotsenoz deyish mumkinligini asoslang. Tabiiy suv havzalari va ko‘lmaklar yaqiniga o‘qituvchisiz bormang.