Muhit omillari va ularning tasnifi
Ekologik omillar uch guruhga bo‘linadi: abiotik (iqlim, edafik, topografik, fizik omillar), biotik (fitogen, zoogen, mikogen, mikrobiogen) va antropogen (inson faoliyati). Har bir omilning ta’siri optimum zonasida eng qulay, undan chetga chiqqan sari noqulay (pessimum) bo‘ladi va minimum hamda maksimum chegarada organizm nobud bo‘ladi; bu chegaralar oralig‘i tolerantlik zonasidir. Libix qoidasi (minimum qonuni): organizmning yashab qolishini optimumdan eng ko‘p chetga chiqqan omil – cheklovchi omil belgilaydi, boshqa omillar mo‘l bo‘lsa ham. Tolerantlik zonasi keng turlar evribiontlar (kalamush, pashsha), tor turlar stenobiontlar (koala – evkalipt bargi bilan oziqlanadi) deyiladi; bitta omilga chidamli tur boshqasiga chidamsiz bo‘lishi mumkin. Omillar birga (kompleks) ta’sir qiladi: namlik past bo‘lsa, issiqqa chidash osonroq. Ekologik nisha – turning barcha abiotik va biotik sharoitlari hamda hayot tarzi (oziqlanishi, faol vaqti) yig‘indisi; yashash joyi esa faqat «manzil». Raqobat qoidasiga ko‘ra bir jamoada ikki tur bir nishani uzoq egallay olmaydi – biri ikkinchisini siqib chiqaradi yoki ular nishalarni ajratadi.
| Guruh | Omillar |
|---|---|
| Abiotik | iqlim, edafik, topografik, fizik |
| Biotik | fitogen, zoogen, mikogen, mikrobiogen |
| Antropogen | inson faoliyati |
Maktab derazasi oldidagi gul tovasi sug‘orilgan va o‘g‘itlangan, lekin qorong‘i tokchada tursa, rangi oqarib, zaif qoladi. Suvni ko‘paytirishdan foyda yo‘q: eng kam yetishayotgan omil yorug‘lik. Gul tovasi yorug‘ joyga ko‘chirilsa, holati yaxshilanadi.
Issiqxona ishchilari hosilni nima cheklayotganini (nur, suv yoki harorat) aniqlaydi, agronomlar o‘g‘it va sug‘orishni shunga qarab rejalashtiradi, akvarium parvarishchilari baliqlarga eng kam yetayotgan sharoitni topadi.
Uydagi yoki sinfdagi bitta o‘simlikka qarab, u nima oladi (yorug‘lik, suv, issiqlik) deb yozing va qaysi biri eng kam deb o‘ylaysiz. O‘simlik egasi bilan kelishmasdan hech narsani o‘zgartirmang.
| Qush | Qayerda oziqlanadi |
|---|---|
| flamingo | sayoz suvda mayda qisqichbaqasimonlarni filtrlaydi |
| qarabuzov | chuqur suvga sho‘ng‘ib baliq tutadi |
Sinfda «zaif bo‘g‘in» o‘yini: zanjir (qog‘oz halqalar) tayyorlang, bir halqani yupqa qiling va zanjirni tortganda qaysi joyi uzilishini ko‘ring. Bu Libix qoidasiga qanday o‘xshashligini bir jumlada yozing. Qaychi bilan faqat o‘qituvchi nazorati ostida ishlang.