Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
7
Muhit omillari va ularning tasnifi
Darslik: 39–46-betlar
MaqsadEkologik omillar guruhlarini, optimum va tolerantlik, cheklovchi omil (Libix qoidasi), evri- va stenobiontlar hamda ekologik nisha tushunchalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
cheklovchi omil · limiting factortolerantlik zonasi · zone of toleranceevribiont / stenobiont · eurybiont / stenobiontekologik nisha · ecological niche
Tushuntirish
Ekologik omillar uch guruhga bo‘linadi: abiotik (iqlim, edafik, topografik, fizik omillar), biotik (fitogen, zoogen, mikogen, mikrobiogen) va antropogen (inson faoliyati). Har bir omilning ta’siri optimum zonasida eng qulay, undan chetga chiqqan sari noqulay (pessimum) bo‘ladi va minimum hamda maksimum chegarada organizm nobud bo‘ladi; bu chegaralar oralig‘i tolerantlik zonasidir. Libix qoidasi (minimum qonuni): organizmning yashab qolishini optimumdan eng ko‘p chetga chiqqan omil – cheklovchi omil belgilaydi, boshqa omillar mo‘l bo‘lsa ham. Tolerantlik zonasi keng turlar evribiontlar (kalamush, pashsha), tor turlar stenobiontlar (koala – evkalipt bargi bilan oziqlanadi) deyiladi; bitta omilga chidamli tur boshqasiga chidamsiz bo‘lishi mumkin. Omillar birga (kompleks) ta’sir qiladi: namlik past bo‘lsa, issiqqa chidash osonroq. Ekologik nisha – turning barcha abiotik va biotik sharoitlari hamda hayot tarzi (oziqlanishi, faol vaqti) yig‘indisi; yashash joyi esa faqat «manzil». Raqobat qoidasiga ko‘ra bir jamoada ikki tur bir nishani uzoq egallay olmaydi – biri ikkinchisini siqib chiqaradi yoki ular nishalarni ajratadi.
Namunalar
Suvaraklar 12 °C dan past haroratda harakatsiz bo‘lib, 38 °C dan yuqorida nobud bo‘ladi, 22–30 °C da eng faol deylik. Tolerantlik zonasi 12–38 °C (kengligi 26 °C), optimum 22–30 °C. 40 °C bo‘lsa, harorat cheklovchi omilga aylanadi, hatto oziq mo‘l bo‘lsa ham.
Bitta ko‘lda ikki qush yashaydi: qizilg‘oz sayoz suvda yurib, mayda qisqichbaqasimonlarni suzib oladi, qora qarabuzov (baklan) esa chuqurga sho‘ng‘ib baliq ovlaydi. Joy bir xil, lekin nisha har xil, shuning uchun ular kuchli raqobatlashmasdan birga yashay oladi.
Sinfda faoliyat
Sinfda «zaif bo‘g‘in» o‘yini: zanjir (qog‘oz halqalar) tayyorlang, bir halqani yupqa qiling va zanjirni tortganda qaysi joyi uzilishini ko‘ring. Bu Libix qoidasiga qanday o‘xshashligini bir jumlada yozing. Qaychi bilan faqat o‘qituvchi nazorati ostida ishlang.
Mashq
1
Optimum, pessimum va tolerantlik zonasini farqlang.
Optimum – eng qulay ta’sir; pessimum – noqulay, lekin yashash mumkin; tolerantlik zonasi – minimum va maksimum orasidagi butun diapazon.
2
Yoz bo‘yi sug‘orilmagan bug‘doy maydonida o‘g‘it ko‘p berildi, lekin hosil kam. Cheklovchi omil nima?
Suv (namlik) – optimumdan eng ko‘p chetga chiqqan omil.
3
Kulrang kalamush (kosmopolit) va koala: qaysi biri evribiont, qaysi biri stenobiont?