Modda va energiyaning davriy aylanishi

Biosferada modda hech qachon yo‘qolmaydi, u tinimsiz aylanadi, aylanishni esa quyosh energiyasi harakatga keltiradi. Geologik aylanishda abiotik omillar ishtirok etadi: tog‘ jinslari yemiriladi, oqim bilan dengizga tushib cho‘kindi hosil qiladi, tektonik harakatlar tufayli esa yana quruqlikka ko‘tariladi; bu jarayon o‘n minglab, yuz minglab yillarga cho‘ziladi va Yer qobig‘idagi hamma elementlar unda ishtirok etadi. Biologik aylanishda faqat biogen elementlar (C, H, O, N, P, S va boshqalar) ishtirok etadi va u tez – yillar, o‘n yillar ichida kechadi: produtsentlar anorganik moddalardan organik modda sintez qiladi, konsumentlar uni iste’mol qiladi, redutsentlar esa detritni yana mineral moddalargacha parchalaydi. Ikkala aylanish bir-biriga bog‘liq: ba’zi elementlar biologik aylanishdan chiqib cho‘kindi yoki ko‘mir, neft sifatida geologik aylanishga o‘tadi, geologik aylanishdagi elementlar esa tirik organizmlarga o‘zlashtiriladi. Birgalikda ular elementlarning biogeokimyoviy aylanishini hosil qiladi va biosfera barqarorligining asosi bo‘ladi.