Biosferada modda va energiyaning davriy aylanishi
Biosferada modda hech qachon yo‘qolmaydi, u tinimsiz aylanadi, aylanishni esa quyosh energiyasi harakatga keltiradi. Geologik aylanishda abiotik omillar ishtirok etadi: tog‘ jinslari yemiriladi, oqim bilan dengizga tushib cho‘kindi hosil qiladi, tektonik harakatlar tufayli esa yana quruqlikka ko‘tariladi; bu jarayon o‘n minglab, yuz minglab yillarga cho‘ziladi va Yer qobig‘idagi hamma elementlar unda ishtirok etadi. Biologik aylanishda faqat biogen elementlar (C, H, O, N, P, S va boshqalar) ishtirok etadi va u tez – yillar, o‘n yillar ichida kechadi: produtsentlar anorganik moddalardan organik modda sintez qiladi, konsumentlar uni iste’mol qiladi, redutsentlar esa detritni yana mineral moddalargacha parchalaydi. Ikkala aylanish bir-biriga bog‘liq: ba’zi elementlar biologik aylanishdan chiqib cho‘kindi yoki ko‘mir, neft sifatida geologik aylanishga o‘tadi, geologik aylanishdagi elementlar esa tirik organizmlarga o‘zlashtiriladi. Birgalikda ular elementlarning biogeokimyoviy aylanishini hosil qiladi va biosfera barqarorligining asosi bo‘ladi.
| Belgi | Geologik aylanish | Biologik aylanish |
|---|---|---|
| Harakatlantiruvchi | abiotik omillar | tirik organizmlar |
| Elementlar | Yer po‘sti barcha elementlari | biogen elementlar: C, H, O, N, P, S va b. |
| Davomiyligi | o‘n va yuz ming yillar | yillar yoki o‘nlab yillar |
Qurilish uchun daryo shag‘ali va qumi olib kelinadi. Ular tog‘ jinslarining nurashidan va oqim bilan siljishidan yuz minglab yillar davomida hosil bo‘lgan, shuning uchun tabiat ularni qurilish tezligida tiklay olmaydi. Shu sababli qum va shag‘alni hisobsiz olib bo‘lmaydi.
Geologlar cho‘kindi jinslarning qatlamlarini o‘rganib, uzoq o‘tmishni o‘qiydi, tuproqshunoslar organik qoldiqlarning parchalanish tezligini baholaydi, chiqindi muhandislari kompostlash jarayonini tashkil qiladi.
Hovli yoki yo‘l chetidagi uchta toshga qo‘l tegizmasdan qarab, qirrasi o‘tkirmi yoki yumaloqmi, yozing. Yumaloq tosh uzoq vaqt suv yoki shamol ta’sirida bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Barg qoldig‘i bilan tajriba: ikkita shaffof idishga nam tuproq va barg solib, biriga ozgina chuvalchang yoki chirigan o‘t qo‘shing, ikkinchisiga qo‘shmang. 7 kun kuzating va barg parchalanishini solishtiring. Xavfsizlik: idishni yopiq saqlang, qo‘lqop taqing, mog‘orni hidlamang va ishdan so‘ng qo‘lni yuving.