Organik olam filogenezining umumiy tavsifi
Filogeniya – organik olamning tarixiy rivojlanishi, ontogeniya esa bitta organizmning zigotadan hayotining oxirigacha individual rivojlanishi. Hozirgi tasnif turlar o‘rtasidagi qarindoshlik, ya’ni filogeniyaga asoslanadi, shuning uchun uni o‘rganish muhim. Tur yoki guruhning soni va arealining ortishi, yangi kenja turlar paydo bo‘lishi biologik progress, aksincha soni va arealining qisqarishi biologik regress deyiladi. Biologik progress uchta yo‘l bilan boradi: aromorfoz (arogenez) – tuzilish va hayot faoliyatini umumiy yuksaltiruvchi yirik o‘zgarish, masalan, fotosintez, ko‘p hujayralilik, jinsiy ko‘payish, to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, urug‘ va gul; idioadaptatsiya (allogenez) – tuzilishni umuman yuksaltirmay, muayyan muhitga xususiy moslashish, masalan, qush tumshug‘ining turli shakllari; umumiy degeneratsiya (katagenez) – tuzilishning soddalashuvi, masalan, parazit tasmasimon chuvalchangda ichak va sezgi organlarining yo‘qolishi. Soddalashgan bo‘lsa-da, parazitlar serpushtligi tufayli ko‘p sonli bo‘lishi mumkin, ya’ni ular ham biologik progress yo‘lida.
| Yo‘l | Mohiyati | Misol |
|---|---|---|
| Aromorfoz | umumiy tuzilish darajasi oshadi | to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, urug‘, gul |
| Idioadaptatsiya | muayyan muhitga moslashuv | qush tumshuqlari xilma-xilligi |
| Umumiy degeneratsiya | tuzilish soddalashadi | tasmasimon chuvalchang |
Maktab kutubxonasidagi hayvonlar kitobida kit baliqlar bobida emas, sutemizuvchilar bobida berilgan. Guruhlar tashqi o‘xshashlikka emas, qarindoshlikka, ya’ni tarixiy kelib chiqishga qarab tuziladi. Shu sababli kit va delfin baliqlarga o‘xshab suzsa ham, sutemizuvchilar qatorida.
Sistematiklar yangi topilgan turni qarindoshlik bo‘yicha guruhga joylaydi, kitob mualliflari boblarni shunga qarab tuzadi, paleontologlar qadimgi shakllar bilan hozirgilarni taqqoslaydi.
Kitob yoki rasmda baliq va delfinning tanasini taqqoslab, uchta o‘xshash va uchta farqli belgisini ikki ustunda yozing.
Uch ustunli jadval tuzing (aromorfoz, idioadaptatsiya, degeneratsiya) va har biriga o‘simlik va hayvonlardan uchtadan misol yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘oz ishi; parazitlarning haqiqiy namunalarini qo‘l bilan ushlamang.