ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Organik olam filogenezining umumiy tavsifi

Darslar 38 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
38

Organik olam filogenezining umumiy tavsifi

Darslik: 183–186-betlar
MaqsadFilogeniya va ontogeniya, biologik progress va regress, aromorfoz, idioadaptatsiya va umumiy degeneratsiya tushunchalarini misollar bilan farqlash.
Yangi so‘zlar
filogeniya · phylogenyaromorfoz · aromorphosisidioadaptatsiya · idioadaptationumumiy degeneratsiya · general degeneration
Tushuntirish

Filogeniya – organik olamning tarixiy rivojlanishi, ontogeniya esa bitta organizmning zigotadan hayotining oxirigacha individual rivojlanishi. Hozirgi tasnif turlar o‘rtasidagi qarindoshlik, ya’ni filogeniyaga asoslanadi, shuning uchun uni o‘rganish muhim. Tur yoki guruhning soni va arealining ortishi, yangi kenja turlar paydo bo‘lishi biologik progress, aksincha soni va arealining qisqarishi biologik regress deyiladi. Biologik progress uchta yo‘l bilan boradi: aromorfoz (arogenez) – tuzilish va hayot faoliyatini umumiy yuksaltiruvchi yirik o‘zgarish, masalan, fotosintez, ko‘p hujayralilik, jinsiy ko‘payish, to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, urug‘ va gul; idioadaptatsiya (allogenez) – tuzilishni umuman yuksaltirmay, muayyan muhitga xususiy moslashish, masalan, qush tumshug‘ining turli shakllari; umumiy degeneratsiya (katagenez) – tuzilishning soddalashuvi, masalan, parazit tasmasimon chuvalchangda ichak va sezgi organlarining yo‘qolishi. Soddalashgan bo‘lsa-da, parazitlar serpushtligi tufayli ko‘p sonli bo‘lishi mumkin, ya’ni ular ham biologik progress yo‘lida.

Yo‘lMohiyatiMisol
Aromorfozumumiy tuzilish darajasi oshadito‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, urug‘, gul
Idioadaptatsiyamuayyan muhitga moslashuvqush tumshuqlari xilma-xilligi
Umumiy degeneratsiyatuzilish soddalashaditasmasimon chuvalchang
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasidagi hayvonlar kitobida kit baliqlar bobida emas, sutemizuvchilar bobida berilgan. Guruhlar tashqi o‘xshashlikka emas, qarindoshlikka, ya’ni tarixiy kelib chiqishga qarab tuziladi. Shu sababli kit va delfin baliqlarga o‘xshab suzsa ham, sutemizuvchilar qatorida.

Kim ishlatadi

Sistematiklar yangi topilgan turni qarindoshlik bo‘yicha guruhga joylaydi, kitob mualliflari boblarni shunga qarab tuzadi, paleontologlar qadimgi shakllar bilan hozirgilarni taqqoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitob yoki rasmda baliq va delfinning tanasini taqqoslab, uchta o‘xshash va uchta farqli belgisini ikki ustunda yozing.

Namunalar
Qushlarda to‘rt kamerali yurak va issiqqonlilik – aromorfoz: ular sovuq iqlimli joylarda ham faol bo‘lishga imkon berdi. Darvin finchlari tumshuqlarining turli shakli (urug‘ chaqish, hasharot tutish) – idioadaptatsiya.
Qoramol solityorida ichak, og‘iz, ko‘z yo‘q, lekin u kuniga yuz minglab tuxum hosil qiladi va xo‘jayin organizmida yashab ko‘payadi – bu umumiy degeneratsiya, ammo ko‘payish tufayli biologik progress.
Sinfda faoliyat

Uch ustunli jadval tuzing (aromorfoz, idioadaptatsiya, degeneratsiya) va har biriga o‘simlik va hayvonlardan uchtadan misol yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘oz ishi; parazitlarning haqiqiy namunalarini qo‘l bilan ushlamang.

Mashq
1
Filogeniya va ontogeniya orasidagi farq nima?
2
Populatsiya 2000 dan 5000 ga ortdi. Necha foiz o‘sdi?
3
Nima uchun solityorni «soddalashgan, lekin progressiv» deyish mumkin?
4
Qanotlarning turli shakllari qaysi yo‘nalishga misol?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov testida taxmin qoidasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →