Hayvonlarning nafas olish organlari evolutsiyasi
Dastlabki organizmlar kislorodsiz muhitda yashagan va glikoliz hamda bijg‘ishdan oz energiya olgan; kislorod ko‘payishi aerob nafas olishni paydo qildi, u ko‘p energiya beradi va evolutsiyani tezlashtirdi. Bir hujayralilar va oddiy ko‘p hujayralilar kislorodni butun tana yuzasi orqali diffuziyada oladi. Suvda yashovchi hayvonlarda jabra rivojlandi (molluskalar, qisqichbaqasimonlar, baliqlar): baliqlar jabrasida kapillarlar to‘ri nafas yuzasini oshiradi. Hasharotlar havo naylari – traxeyalar bilan nafas oladi, o‘rgimchaklarda o‘pka va traxeyalar bor. Amfibiyalarda lichinka jabra, voyaga yetgan davrda o‘pka va teri orqali nafas oladi; o‘pkalari xaltasimon, shuning uchun gaz almashinuvi ko‘p teri orqali o‘tadi. Sudralib yuruvchilarning o‘pkasi katakchali, ko‘krak qafasi bor va teri nafasda qatnashmaydi. Qushlarda o‘pkaga havo xaltachalari ulangan, shuning uchun nafas olganda ham, chiqarganda ham qon kislorodga to‘yinadi va uchish uchun tana yengillashadi. Sutemizuvchilarda bronxlar ko‘p shoxlanib, alveolalar bilan tugaydi va diafragma nafasni ta’minlaydi. Ba’zi baliqlar (o‘pkali baliqlar) haqiqiy o‘pkaga ega. Zamonaviy ma’lumotlarga ko‘ra, o‘pka va suzgich pufagi gomologik organlar: ehtimol avval qadimgi baliqlarda o‘pka paydo bo‘lgan, suyakli baliqlarning suzgich pufagi esa undan kelib chiqqan (kitobdagi «suzgich pufagi o‘pkaga aylangan» degan fikr eskirgan).
| Hayvonlar | Nafas organi |
|---|---|
| bir hujayralilar, oddiy ko‘p hujayralilar | tana yuzasi (diffuziya) |
| mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, baliqlar | jabralar |
| hasharotlar | traxeyalar |
| o‘rgimchaksimonlar | o‘pka va traxeyalar |
| amfibiyalar | o‘pka (xaltasimon) va teri |
| sudralib yuruvchilar | kameralarga bo‘lingan o‘pka |
| qushlar | o‘pka va havo xaltachalari |
| sutemizuvchilar | alveolali o‘pka, diafragma |
Yozning issiq kunlarida baliqchilik xo‘jaligida suv isiydi va unda erigan kislorod kamayadi. Baliq esa faqat suvdagi kislorodni jabralari orqali oladi, shuning uchun hovuzga havo yuboriladi. Havoda kislorod ko‘p bo‘lsa-da, jabrali baliq undan foydalana olmaydi.
Baliqchilik xodimlari suvdagi kislorodni nazorat qiladi, akvarium parvarishchilari suvni havo bilan boyitadi, niqob ishlab chiqaruvchi muhandislar havo o‘pkaga yetmasdan oldin zarrachalarni tutib qolishini ta’minlaydi.
Sovuq oynaga yoki ko‘zguga nafas chiqaring va hosil bo‘lgan bug‘ga e’tibor bering: chiqarilgan havo suv bug‘i olib chiqadi. Yo‘qolguncha necha soniya ketishini sanang.
Nafas tezligini o‘lchang: tinch holatda va 1 daqiqa joyida yugurgandan keyin 1 daqiqada necha marta nafas olishingizni sanang. Xavfsizlik: faqat sog‘lom bolalar; bosh aylansa to‘xtang va o‘tiring.