Nafas olish organlari evolutsiyasi

Dastlabki organizmlar kislorodsiz muhitda yashagan va glikoliz hamda bijg‘ishdan oz energiya olgan; kislorod ko‘payishi aerob nafas olishni paydo qildi, u ko‘p energiya beradi va evolutsiyani tezlashtirdi. Bir hujayralilar va oddiy ko‘p hujayralilar kislorodni butun tana yuzasi orqali diffuziyada oladi. Suvda yashovchi hayvonlarda jabra rivojlandi (molluskalar, qisqichbaqasimonlar, baliqlar): baliqlar jabrasida kapillarlar to‘ri nafas yuzasini oshiradi. Hasharotlar havo naylari – traxeyalar bilan nafas oladi, o‘rgimchaklarda o‘pka va traxeyalar bor. Amfibiyalarda lichinka jabra, voyaga yetgan davrda o‘pka va teri orqali nafas oladi; o‘pkalari xaltasimon, shuning uchun gaz almashinuvi ko‘p teri orqali o‘tadi. Sudralib yuruvchilarning o‘pkasi katakchali, ko‘krak qafasi bor va teri nafasda qatnashmaydi. Qushlarda o‘pkaga havo xaltachalari ulangan, shuning uchun nafas olganda ham, chiqarganda ham qon kislorodga to‘yinadi va uchish uchun tana yengillashadi. Sutemizuvchilarda bronxlar ko‘p shoxlanib, alveolalar bilan tugaydi va diafragma nafasni ta’minlaydi. Ba’zi baliqlar (o‘pkali baliqlar) haqiqiy o‘pkaga ega. Zamonaviy ma’lumotlarga ko‘ra, o‘pka va suzgich pufagi gomologik organlar: ehtimol avval qadimgi baliqlarda o‘pka paydo bo‘lgan, suyakli baliqlarning suzgich pufagi esa undan kelib chiqqan (kitobdagi «suzgich pufagi o‘pkaga aylangan» degan fikr eskirgan).