Tuproq va topografik omillar
Edafik omillar – tuproqning organizmlarga ta’sir qiladigan xossalari: kimyoviy tarkibi, pH, tuzlilik, strukturasi, namligi, havo va harorat rejimi, organik moddalar (gumus) miqdori. Tuproq tog‘ jinsining nurashi va tirik organizmlar faoliyati birligidan hosil bo‘ladi; V. V. Dokuchayev beshta omilni ko‘rsatgan: ona tog‘ jinsi, iqlim, relyef, tirik organizmlar va vaqt (hozir inson xo‘jalik faoliyati ham qo‘shiladi). Noto‘g‘ri foydalanish tuproq eroziyasi, sho‘rlanishi va botqoqlanishiga olib keladi – bu O‘zbekiston sug‘oriladigan yerlari uchun ham dolzarb muammo. Topografik (relyef) omillar – dengiz sathidan balandlik, qiyalik tikligi va ekspozitsiyasi – iqlim va tuproqni o‘zgartiradi. Tog‘da har 1000 m ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C pasayadi, atmosfera bosimi kamayadi, ultrabinafsha nurlanish ortadi, shu sababli o‘simliklar balandlik mintaqalari bo‘ylab joylashadi (vertikal zonallik). Shimoliy yarimsharda janubga qaragan qiyalik ko‘proq quyosh oladi: u issiqroq va quruqroq, shimoliy qiyalik esa salqinroq va namroq; tik qiyalikda tuproq yuvilib, asosan kserofitlar o‘sadi. Tog‘lar yangi turlar paydo bo‘lishida geografik izolyatsiya va ko‘chishga to‘siq bo‘ladi.
Tog‘li qishloqda bog‘bon o‘rikni janubga qaragan yonbag‘irga ekadi: u yerda quyosh ko‘p, shuning uchun gul va meva ertaroq pishadi. Lekin shu yonbag‘ir tezroq quriydi, shu sababli u sug‘orishni tez-tez rejalashtiradi.
Bog‘dorchilar nihol ekish joyini tanlaydi, yo‘l va bino quruvchilari yonbag‘irda tuproq yuvilib ketmasligiga e’tibor beradi, tog‘ yo‘lboshchilari esa balandlikka qarab kiyim va yo‘nalishni rejalashtiradi.
Hovli yoki ko‘chada qaysi tomon ertalabki quyoshni birinchi oladi, qishda yoki bahorda qaerda qirov yoki qor birinchi erishini kuzatib, kichik reja chizing.
| Yon bag‘ir | O‘simliklar |
|---|---|
| janubiy | yantoq va efemerlar erta bahorda |
| shimoliy | archa va o‘tlar |
Maktab hovlisida yoki bog‘da shamolga ochiq va panadagi ikki joyda tuproq namligini (qo‘l bilan tekshirib) taqqoslang va natijani yozing. Tuproqda sim, shisha parchasi bo‘lishi mumkin – qo‘lqop kiying yoki o‘qituvchiga ayting; ishdan keyin qo‘lni yuving.