Edafik, topografik va biotik omillar

Edafik omillar – tuproqning organizmlarga ta’sir qiladigan xossalari: kimyoviy tarkibi, pH, tuzlilik, strukturasi, namligi, havo va harorat rejimi, organik moddalar (gumus) miqdori. Tuproq tog‘ jinsining nurashi va tirik organizmlar faoliyati birligidan hosil bo‘ladi; V. V. Dokuchayev beshta omilni ko‘rsatgan: ona tog‘ jinsi, iqlim, relyef, tirik organizmlar va vaqt (hozir inson xo‘jalik faoliyati ham qo‘shiladi). Noto‘g‘ri foydalanish tuproq eroziyasi, sho‘rlanishi va botqoqlanishiga olib keladi – bu O‘zbekiston sug‘oriladigan yerlari uchun ham dolzarb muammo. Topografik (relyef) omillar – dengiz sathidan balandlik, qiyalik tikligi va ekspozitsiyasi – iqlim va tuproqni o‘zgartiradi. Tog‘da har 1000 m ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C pasayadi, atmosfera bosimi kamayadi, ultrabinafsha nurlanish ortadi, shu sababli o‘simliklar balandlik mintaqalari bo‘ylab joylashadi (vertikal zonallik). Shimoliy yarimsharda janubga qaragan qiyalik ko‘proq quyosh oladi: u issiqroq va quruqroq, shimoliy qiyalik esa salqinroq va namroq; tik qiyalikda tuproq yuvilib, asosan kserofitlar o‘sadi. Tog‘lar yangi turlar paydo bo‘lishida geografik izolyatsiya va ko‘chishga to‘siq bo‘ladi.