Harorat – muhitning abiotik omili
Harorat moddalar almashinuvi va fermentlar faolligi tezligini belgilaydi: juda yuqori haroratda oqsillar va fermentlar denaturatsiyaga uchraydi, 0 °C dan past haroratda esa hujayralarda muz kristallari membranani shikastlaydi. Ko‘pchilik organizmlar taxminan 0 dan +50 °C gacha yashaydi, lekin issiq buloqlarda ayrim bakteriyalar va arxeylar 80 °C dan yuqorida ham ko‘payadi. Poykilotermlar (umurtqasizlar, baliqlar, amfibiyalar, reptiliyalar) tana harorati muhitga bog‘liq: issiqda ularda moddalar almashinuvi va rivojlanish tezlashadi, sovuqda sekinlashadi yoki karaxt holat boshlanadi. Gomoyotermlar (qushlar, sutemizuvchilar) tana haroratini doimiy ushlaydi: to‘rt kamerali yurak, patlar yoki jun, teri osti yog‘i, terlash va qon tomirlarining kengayishi/torayishi, sovuqda titrash bunga yordam beradi; ba’zilari qishda uyquga ketadi (sug‘ur, tipratikan). O‘simliklarda moslanishlar: issiqda – transpiratsiya, mum qatlami, tukchalar, barg yuzasining kichrayishi (saksovul, kaktus tikani); sovuqda – hujayra shirasida shakar ortishi, past bo‘yli yoki yostiqsimon shakl; cho‘lda efemerlar (urug‘ holatida) va efemeroidlar (piyozboshi, tugunak holatida) yozgi issiqni tinim davrida o‘tkazadi. Hayvonlar xulqi ham moslanish: ko‘chish, uyaga yashirinish, quyoshda isinish.
| Guruh | Hayvonlar |
|---|---|
| Poykiloterm | umurtqasizlar, baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar |
| Gomoyoterm | qushlar, sutemizuvchilar |
Erta bahorda quyoshli tosh devorda kaltakesak sovuq soyada deyarli qimirlamaydi, quyoshda biroz turgach esa tez yuguradi. Uning tanasi tashqi issiqlikka bog‘liq. Yonidagi chumchuq esa sovuqda ham, issiqda ham xuddi shunday chaqqon.
Hayvonot bog‘i xodimlari sudralib yuruvchilar uchun issiq joy, qushlar uchun esa boshqacha sharoit tayyorlaydi, parrandachilar jo‘jalarning uyini isitadi, entomologlar esa bahorda zararkunandalar qachon uyg‘onishini issiqlikdan bashorat qiladi.
Sovuq, lekin quyoshli kunda uzoqdan bitta hasharotga (qo‘ng‘iz, pashsha) qarang: u quyoshda yoki soyada ko‘proq qimirlayaptimi? Nima ko‘rganingizni yozib qo‘ying. Ushlamang, yaqinlashmang.
| Hayvon | 5 °C da |
|---|---|
| qurbaqa | deyarli qimirlamaydi |
| tipratikan (uyquda) | tana haroratini pasaytiradi, uyg‘onganda ≈ 35–37 °C |
Juftlikda «Issiq – sovuq» jadvali tuzing: har bir ustunga hayvon va o‘simliklarda uchtadan moslanishni yozing. Termometr ishlatilsa, simob termometrni sindirmaslikka e’tibor bering; qaynoq suv bilan faqat kattalar yordamida ishlang.