Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
9
Harorat – muhitning abiotik omili
Darslik: 53–57-betlar
MaqsadHaroratning ekologik omil sifatidagi ta’sirini, poykiloterm va gomoyoterm organizmlarni hamda o‘simlik va hayvonlarning haroratga moslanishlarini tushuntirish.
Harorat moddalar almashinuvi va fermentlar faolligi tezligini belgilaydi: juda yuqori haroratda oqsillar va fermentlar denaturatsiyaga uchraydi, 0 °C dan past haroratda esa hujayralarda muz kristallari membranani shikastlaydi. Ko‘pchilik organizmlar taxminan 0 dan +50 °C gacha yashaydi, lekin issiq buloqlarda ayrim bakteriyalar va arxeylar 80 °C dan yuqorida ham ko‘payadi. Poykilotermlar (umurtqasizlar, baliqlar, amfibiyalar, reptiliyalar) tana harorati muhitga bog‘liq: issiqda ularda moddalar almashinuvi va rivojlanish tezlashadi, sovuqda sekinlashadi yoki karaxt holat boshlanadi. Gomoyotermlar (qushlar, sutemizuvchilar) tana haroratini doimiy ushlaydi: to‘rt kamerali yurak, patlar yoki jun, teri osti yog‘i, terlash va qon tomirlarining kengayishi/torayishi, sovuqda titrash bunga yordam beradi; ba’zilari qishda uyquga ketadi (sug‘ur, tipratikan). O‘simliklarda moslanishlar: issiqda – transpiratsiya, mum qatlami, tukchalar, barg yuzasining kichrayishi (saksovul, kaktus tikani); sovuqda – hujayra shirasida shakar ortishi, past bo‘yli yoki yostiqsimon shakl; cho‘lda efemerlar (urug‘ holatida) va efemeroidlar (piyozboshi, tugunak holatida) yozgi issiqni tinim davrida o‘tkazadi. Hayvonlar xulqi ham moslanish: ko‘chish, uyaga yashirinish, quyoshda isinish.
Namunalar
Qurbaqa va tipratikanni solishtiring: 5 °C da qurbaqa deyarli harakatsiz (poykiloterm), tipratikan esa qishki uyquda tana haroratini pasaytirib, energiya sarfini kamaytiradi, lekin uyg‘ongach, tana haroratini 35–37 °C atrofida (gomoyoterm) tezda tiklaydi.
Bahorgi bir yillik cho‘l o‘tlari – efemerlar – fevral–mart oylarida tez o‘sib, urug‘ beradi va may–iyunda cho‘l qizishidan oldin quriydi: noqulay yozni urug‘ holatida o‘tkazadi. Lola esa efemeroid: bahorda gullab bo‘lgach, yozni yer ostidagi piyozboshida tinim holatida o‘tkazadi.
Sinfda faoliyat
Juftlikda «Issiq – sovuq» jadvali tuzing: har bir ustunga hayvon va o‘simliklarda uchtadan moslanishni yozing. Termometr ishlatilsa, simob termometrni sindirmaslikka e’tibor bering; qaynoq suv bilan faqat kattalar yordamida ishlang.
Mashq
1
Poykiloterm va gomoyoterm hayvonlarga ikkitadan misol keltiring.
Hasharot lichinkasining rivojlanish tezligi har 10 °C isishda 2 marta ortadi (soddalashtirilgan model). 20 °C da rivojlanish 18 kun bo‘lsa, 30 °C da necha kun bo‘ladi?
9
3
Nima uchun cho‘l efemerlari yoz boshida tezda quriydi?
Ular noqulay issiq va qurg‘oq davrni urug‘ holatida o‘tkazadi; qisqa vegetatsiya bahor namligidan foydalanadi.
4
Nima sababdan qishki uyqu energiyani tejaydi?
Tana harorati va moddalar almashinuvi pasayadi, yurak va nafas sekinlashadi, shuning uchun to‘plangan yog‘ uzoq yetadi.