ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Harorat va namlik

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
9

Harorat – muhitning abiotik omili

Darslik: 53–57-betlar
MaqsadHaroratning ekologik omil sifatidagi ta’sirini, poykiloterm va gomoyoterm organizmlarni hamda o‘simlik va hayvonlarning haroratga moslanishlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
poykiloterm (sovuqqonli) · poikilotherm (cold-blooded)gomoyoterm (issiqqonli) · homeotherm (warm-blooded)efemer · ephemeral plantanabioz · anabiosis (suspended animation)
Tushuntirish

Harorat moddalar almashinuvi va fermentlar faolligi tezligini belgilaydi: juda yuqori haroratda oqsillar va fermentlar denaturatsiyaga uchraydi, 0 °C dan past haroratda esa hujayralarda muz kristallari membranani shikastlaydi. Ko‘pchilik organizmlar taxminan 0 dan +50 °C gacha yashaydi, lekin issiq buloqlarda ayrim bakteriyalar va arxeylar 80 °C dan yuqorida ham ko‘payadi. Poykilotermlar (umurtqasizlar, baliqlar, amfibiyalar, reptiliyalar) tana harorati muhitga bog‘liq: issiqda ularda moddalar almashinuvi va rivojlanish tezlashadi, sovuqda sekinlashadi yoki karaxt holat boshlanadi. Gomoyotermlar (qushlar, sutemizuvchilar) tana haroratini doimiy ushlaydi: to‘rt kamerali yurak, patlar yoki jun, teri osti yog‘i, terlash va qon tomirlarining kengayishi/torayishi, sovuqda titrash bunga yordam beradi; ba’zilari qishda uyquga ketadi (sug‘ur, tipratikan). O‘simliklarda moslanishlar: issiqda – transpiratsiya, mum qatlami, tukchalar, barg yuzasining kichrayishi (saksovul, kaktus tikani); sovuqda – hujayra shirasida shakar ortishi, past bo‘yli yoki yostiqsimon shakl; cho‘lda efemerlar (urug‘ holatida) va efemeroidlar (piyozboshi, tugunak holatida) yozgi issiqni tinim davrida o‘tkazadi. Hayvonlar xulqi ham moslanish: ko‘chish, uyaga yashirinish, quyoshda isinish.

GuruhHayvonlar
Poykilotermumurtqasizlar, baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar
Gomoyotermqushlar, sutemizuvchilar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Erta bahorda quyoshli tosh devorda kaltakesak sovuq soyada deyarli qimirlamaydi, quyoshda biroz turgach esa tez yuguradi. Uning tanasi tashqi issiqlikka bog‘liq. Yonidagi chumchuq esa sovuqda ham, issiqda ham xuddi shunday chaqqon.

Kim ishlatadi

Hayvonot bog‘i xodimlari sudralib yuruvchilar uchun issiq joy, qushlar uchun esa boshqacha sharoit tayyorlaydi, parrandachilar jo‘jalarning uyini isitadi, entomologlar esa bahorda zararkunandalar qachon uyg‘onishini issiqlikdan bashorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Sovuq, lekin quyoshli kunda uzoqdan bitta hasharotga (qo‘ng‘iz, pashsha) qarang: u quyoshda yoki soyada ko‘proq qimirlayaptimi? Nima ko‘rganingizni yozib qo‘ying. Ushlamang, yaqinlashmang.

Namunalar
Hayvon5 °C da
qurbaqadeyarli qimirlamaydi
tipratikan (uyquda)tana haroratini pasaytiradi, uyg‘onganda ≈ 35–37 °C
Qurbaqa va tipratikanni solishtiring: 5 °C da qurbaqa deyarli harakatsiz (poykiloterm), tipratikan esa qishki uyquda tana haroratini pasaytirib, energiya sarfini kamaytiradi, lekin uyg‘ongach, tana haroratini 35–37 °C atrofida (gomoyoterm) tezda tiklaydi.
Bahorgi bir yillik cho‘l o‘tlari – efemerlar – fevral–mart oylarida tez o‘sib, urug‘ beradi va may–iyunda cho‘l qizishidan oldin quriydi: noqulay yozni urug‘ holatida o‘tkazadi. Lola esa efemeroid: bahorda gullab bo‘lgach, yozni yer ostidagi piyozboshida tinim holatida o‘tkazadi.
Sinfda faoliyat

Juftlikda «Issiq – sovuq» jadvali tuzing: har bir ustunga hayvon va o‘simliklarda uchtadan moslanishni yozing. Termometr ishlatilsa, simob termometrni sindirmaslikka e’tibor bering; qaynoq suv bilan faqat kattalar yordamida ishlang.

Mashq
1
Poykiloterm va gomoyoterm hayvonlarga ikkitadan misol keltiring.
2
Hasharot lichinkasining rivojlanish tezligi har 10 °C isishda 2 marta ortadi (soddalashtirilgan model). 20 °C da rivojlanish 18 kun bo‘lsa, 30 °C da necha kun bo‘ladi?
3
Nima uchun cho‘l efemerlari yoz boshida tezda quriydi?
4
Nima sababdan qishki uyqu energiyani tejaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →