Inson biosfera omili sifatida. Inson faoliyatining biosferaga ta’siri
Yer aholisi 1700-yillar boshida taxminan 600 mln bo‘lgan, hozir esa 8 mlrd dan oshgan (kitobda 7,5 mlrd deb yozilgan), shu bilan birga resurslarga talab va chiqindilar ham oshdi. Asosiy ta’sirlar: havo, suv va tuproqning sanoat, transport va qishloq xo‘jaligi chiqindilari bilan ifloslanishi; o‘rmonlar kesilishi (u tuproq eroziyasi, suv rejimining buzilishi va turlar yo‘qolishiga olib keladi); plastmassa kabi sun’iy moddalarning biologik yo‘l bilan parchalanmasdan to‘planishi; turlarning tabiiy sur’atdan ancha tez yo‘qolishi. Ko‘mir, neft va gaz yoqilganda CO2 ko‘payadi, issiqxona effekti kuchayib, sayyora sanoatgacha davrga nisbatan 1,2 °C dan ko‘proq isidi, muzliklar erib dengiz sathi ko‘tarilmoqda – bu endi taxmin emas, o‘lchangan hodisa. Orol dengizi esa Amudaryo va Sirdaryo suvlarining katta qismi sug‘orishga yo‘naltirilgani tufayli qurib, sho‘rlanish va changli-tuzli bo‘ronlar paydo bo‘ldi; quruq tubida saksovul ekish orqali yashil qoplama tiklanmoqda. Tabiiy resurslar tiklanadigan (o‘rmon, tuproq unumdorligi, hayvonlar) va tiklanmaydigan (foydali qazilmalar)ga bo‘linadi. Oqilona foydalanish – kamchiqindili texnologiyalar, chiqindilarni saralash va qayta ishlash, biologik kurash usullari, quyosh va shamol kabi qayta tiklanuvchi energiya.
Maktabdagi bitta tomchilab turgan kran sekundiga bir tomchi tomizsa, bir kunda taxminan 4 litr, bir yilda 1500 litrdan ko‘p suv ketadi. Hech kim bu suvni sezmaydi, lekin yig‘ilsa katta hajm bo‘ladi. Kichik isrofni to‘xtatish suv resurslarini tejashning eng oson yo‘li.
Santexniklar oqayotgan kranlarni ta’mirlaydi, fermerlar tomchilatib sug‘orishni qo‘llaydi, shahar suv xizmati xodimlari quvurlardagi yo‘qotishlarni qidiradi.
Agar uyingiz yoki maktabingizda tomchilayotgan kran bo‘lsa, bir daqiqada tomchilarni sanang va bir soatda taxminan nechta tomchi tushishini hisoblab, kattalarga ayting.
Uydagi bir haftalik chiqindini sanang: qog‘oz, shisha, metall, plastmassa, organik. Qaysi turlari qayta ishlanishi mumkin? Xavfsizlik: chiqindiga qo‘lqopsiz tegmang; sinik shisha va o‘tkir metallni olmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.