4-laboratoriya mashg‘uloti
4-laboratoriya mashg‘ulotining maqsadi – o‘simlik bo‘limlari evolutsiyasidagi yo‘nalishlarni namunalarda ko‘rish. Yo‘sin, qirqquloq, qirqbo‘g‘im, qarag‘ay (yoki archa) va gulli o‘simlik gerbariysi yoki tirik namunasi olinadi. Avval har bir o‘simlikning vegetativ organlari (ildiz yoki rizoid, poya, barg) aniqlanadi, so‘ng generativ organlar: yo‘sinda sporali qutichali o‘q, qirqquloqda bargning ostidagi soruslar, qirqbo‘g‘imda sporali boshoq, qarag‘ayda urug‘kurtakli qubba, gulli o‘simlikda gul va meva. Keyin har bir bo‘limning asosiy aromorfozi yozib chiqiladi (yo‘sinda poya va barg, qirqquloqda o‘tkazuvchi to‘qima va ildiz, ochiq urug‘lilarda urug‘, gulli o‘simlikda gul, meva va qo‘sh urug‘lanish). Oxirida har bir tur uchun idioadaptatsiya topiladi: ignabarg qarag‘ayda suv yo‘qotishni kamaytiradi, tok jingalagi bilan tayanchga yopishadi, suv qirqquloqlarining suzuvchi barglari bor. Xulosa: aromorfozlar yangi bo‘limlarni, idioadaptatsiyalar esa turlarni hosil qiladi.
| Bo‘lim | Generativ organ |
|---|---|
| Yo‘sinlar | poyachadagi sporalar qutichasi |
| Qirqquloq | bargning ostidagi soruslar |
| Qirqbo‘g‘im | sporali boshoq |
| Qarag‘ay | urug‘li shishka |
| Gulli o‘simlik | gul va meva |
Botanika kolleji o‘quvchisi barglarni qog‘ozda quritib, sana va joyini yozib herbariy varag‘ini tayyorlaydi. Yuz yil oldingi shunday varaqlar bilan olimlar bugungi o‘simliklarni solishtiradi. Yaxshi yozuvli namuna uzoq yillar foydali bo‘ladi.
Botaniklar o‘simlik turlarini aniqlaydi, karantin inspektorlari don tarkibidagi begona o‘tlarni tanib oladi, o‘simliklar bog‘i xodimlari kolleksiyalarni yuritadi.
Tushgan bitta bargni og‘ir kitob orasida bir hafta bosib quriting va sana, joy hamda nomini yozib qo‘ying. Barg tushmagan bo‘lsa, hech narsani uzmang.
Namunalar: gerbariy yoki bog‘dagi o‘simliklar. Lupa bilan barg ostini ko‘ring va 1 mm² (kvadrat teshikli qog‘oz) maydondagi og‘izcha yoki soruslarni sanang. Xavfsizlik: o‘simlikni uzmang (gerbariydan foydalaning); zaharli o‘simliklarga tegmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.