ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Sporali va urug‘li o‘simliklar, hayvonlar evolutsiyasi

Darslar 41–42 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
41

4-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 194-bet
MaqsadSporali, ochiq urug‘li va gulli o‘simliklarni solishtirib, ularning vegetativ va generativ organlari, aromorfoz va idioadaptatsiyalarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
gerbariy · herbariumsorus · sorusurug‘kurtakli qubba · seed coneog‘izcha · stoma
Tushuntirish

4-laboratoriya mashg‘ulotining maqsadi – o‘simlik bo‘limlari evolutsiyasidagi yo‘nalishlarni namunalarda ko‘rish. Yo‘sin, qirqquloq, qirqbo‘g‘im, qarag‘ay (yoki archa) va gulli o‘simlik gerbariysi yoki tirik namunasi olinadi. Avval har bir o‘simlikning vegetativ organlari (ildiz yoki rizoid, poya, barg) aniqlanadi, so‘ng generativ organlar: yo‘sinda sporali qutichali o‘q, qirqquloqda bargning ostidagi soruslar, qirqbo‘g‘imda sporali boshoq, qarag‘ayda urug‘kurtakli qubba, gulli o‘simlikda gul va meva. Keyin har bir bo‘limning asosiy aromorfozi yozib chiqiladi (yo‘sinda poya va barg, qirqquloqda o‘tkazuvchi to‘qima va ildiz, ochiq urug‘lilarda urug‘, gulli o‘simlikda gul, meva va qo‘sh urug‘lanish). Oxirida har bir tur uchun idioadaptatsiya topiladi: ignabarg qarag‘ayda suv yo‘qotishni kamaytiradi, tok jingalagi bilan tayanchga yopishadi, suv qirqquloqlarining suzuvchi barglari bor. Xulosa: aromorfozlar yangi bo‘limlarni, idioadaptatsiyalar esa turlarni hosil qiladi.

Bo‘limGenerativ organ
Yo‘sinlarpoyachadagi sporalar qutichasi
Qirqquloqbargning ostidagi soruslar
Qirqbo‘g‘imsporali boshoq
Qarag‘ayurug‘li shishka
Gulli o‘simlikgul va meva
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Botanika kolleji o‘quvchisi barglarni qog‘ozda quritib, sana va joyini yozib herbariy varag‘ini tayyorlaydi. Yuz yil oldingi shunday varaqlar bilan olimlar bugungi o‘simliklarni solishtiradi. Yaxshi yozuvli namuna uzoq yillar foydali bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Botaniklar o‘simlik turlarini aniqlaydi, karantin inspektorlari don tarkibidagi begona o‘tlarni tanib oladi, o‘simliklar bog‘i xodimlari kolleksiyalarni yuritadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tushgan bitta bargni og‘ir kitob orasida bir hafta bosib quriting va sana, joy hamda nomini yozib qo‘ying. Barg tushmagan bo‘lsa, hech narsani uzmang.

Namunalar
Qarag‘ay: vegetativ – ildiz, poya, ignabarg; generativ – urug‘kurtakli qubba; aromorfoz – urug‘ va chang naychasi; idioadaptatsiya – igna shaklidagi barg va qatronli yog‘och.
Madaniy tok: vegetativ – ildiz, uzun novda, barg; idioadaptatsiya – jingalaklar orqali tayanchga ilashish; generativ – gul va meva (uzum).
!Diqqat!
O‘simlikni uzmang (gerbariydan foydalaning); zaharli o‘simliklarga tegmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.
Barg ostini lupa bilan ko‘rish uchun gerbariy varag‘idan foydalanamiz: tirik o‘simlikni uzmaymiz, notanish o‘simlikka qo‘l tekkizmaymiz.
Sinfda faoliyat

Namunalar: gerbariy yoki bog‘dagi o‘simliklar. Lupa bilan barg ostini ko‘ring va 1 mm² (kvadrat teshikli qog‘oz) maydondagi og‘izcha yoki soruslarni sanang. Xavfsizlik: o‘simlikni uzmang (gerbariydan foydalaning); zaharli o‘simliklarga tegmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.

Mashq
1
Yo‘sin, qirqquloq va qarag‘ayda generativ organlarni sanang.
2
5 ta ko‘rish maydonida jami 300 ta og‘izcha sanaldi. Har maydon 1 mm². 1 mm² da o‘rtacha nechta og‘izcha bor?
3
Nima uchun ignabarg qarag‘ayga quruq muhitda foydali?
4
Gulli o‘simlikning qaysi belgilari aromorfoz bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →