ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ayirish va jinsiy organlar, 5-laboratoriya

Darslar 48–49 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
48

Hayvonlarning ayirish va jinsiy organlari evolutsiyasi

Darslik: 226–231-betlar
MaqsadHayvonlar ayirish va jinsiy organlari evolutsiyasini (qisqaruvchi vakuoladan haqiqiy buyrakkacha; germafroditizmdan ichki urug‘lanish va bachadongacha) qiyoslash.
Yangi so‘zlar
protonefridiy · protonephridiummetanefridiy · metanephridiummalpigi naychalari · Malpighian tubulesgermafrodit · hermaphrodite
Tushuntirish

Ayirish organlari moddalar almashinuvi oxirgi mahsulotlari va ortiqcha suvni chiqaradi. Bir hujayralilarda bu vazifani qisqaruvchi vakuola bajaradi; yassi chuvalchanglarda protonefridiylar (alangasimon hujayrali naychalar), halqalilar va molluskalarda har bir bo‘g‘imda metanefridiylar (kiprikli voronka), qisqichbaqasimonlarda yashil bez, hasharotlar va o‘rgimchaksimonlarda malpigi naychalari bor – ular siydik kislotasini kristall holda chiqarib suvni tejaydi. Umurtqalilarda buyrak qon aylanish bilan bog‘langan: baliq va amfibiya lichinkasida boshlang‘ich buyrak, voyaga yetgan baliq va amfibiyada tana buyragi, sudralib yuruvchi, qush va sutemizuvchida haqiqiy buyrak (nefronlari ko‘p). Ayirish va jinsiy sistema embrionda mezodermadan rivojlanadi va bir-biri bilan bog‘liq. Jinsiy ko‘payishda bo‘shliqichlilar ektodermadagi hujayralardan jinsiy hujayra hosil qiladi, yassi chuvalchanglar germafrodit, to‘garak chuvalchanglar va bo‘g‘imoyoqlilar ayrim jinsli. Baliq va amfibiyalarda urug‘lanish asosan tashqi, sudralib yuruvchilarda ichki; ular qalin po‘stli, oziqqa boy tuxum qo‘yadi, qushlar ham tuxum qo‘yadi, sutemizuvchilarda esa homila bachadonda rivojlanadi va bolani sut bilan boqish bor.

HayvonlarAyirish organi
bir hujayralilarqisqaruvchi vakuola
yassi chuvalchanglarprotonefridiylar
halqali chuvalchanglar, mollyuskalarmetanefridiylar
qisqichbaqasimonlaryashil bez
hasharotlar, o‘rgimchaksimonlarMalpigi naychalari
reptiliya, qush, sutemizuvchilarhaqiqiy buyrak (metanefros)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Derazaga qo‘ngan kaptar chiqindisida oq, quyuq massa bor: qushlar siydikni suvsiz, asosan siydik kislotasi shaklida chiqaradi, bu parvoz uchun suvni va og‘irlikni tejaydi. Shuning uchun qush chiqindisida azot ko‘p bo‘ladi. Parranda go‘ngi kompostlangandan keyin o‘g‘it sifatida ishlatiladi.

Kim ishlatadi

Ornitologlar qushlar turmush tarzini o‘rganadi, parrandachilar chiqindini o‘g‘it sifatida qayta ishlaydi, kimyogarlar azotli moddalarni tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uchta hayvonni tanlab, ularning ko‘p tuxum qo‘yishini yoki kam nasl berishini va ota-ona g‘amxo‘rlik qilishini taxmin qiling, so‘ng kitobdan tekshiring. Chiqindiga tegmang.

Namunalar
Hasharotning malpigi naychalari qon suyuqligidan chiqindini olib, siydik kislotasi kristali sifatida orqa ichak orqali chiqaradi: shu sababli hasharotlar suvni tejaydi va quruq joylarda yashay oladi.
BelgiQurbaqaQush
Tuxum soniko‘pkam
Urug‘lanish / himoyatashqi, suvdasarig‘i va po‘choqli, inkubatsiya
Tirik qolish ulushipastyuqori
Baqa urg‘ochisi suvga ko‘p tuxum qo‘yadi va urug‘lanish tashqarida bo‘ladi: ko‘pchiligi nobud bo‘ladi, shuning uchun son ko‘p. Qush esa kam, lekin sariqlik va po‘stli tuxum qo‘yib, ularni isitib bosadi, shuning uchun omon qolish ulushi yuqori.
Sinfda faoliyat

Qo‘yadigan tuxum sonini taqqoslash jadvali tuzing: baqa (minglab), baliq (ko‘p), kaltakesak (ozroq), tovuq (yiliga bir necha yuz), sut emizuvchi (bir-bir necha bola). Sonning kamayishi bilan nasl himoyasi ortishini xulosa qiling. Xavfsizlik: faqat qog‘oz ishi.

Mashq
1
Hasharotlarda ayirish organi nima va qanday foyda beradi?
2
Katta kishi buyragi bir kunda taxminan 180 L dastlabki siydik hosil qiladi, 1,5 L siydik chiqadi. Necha marta kam?
3
Nima uchun sudralib yuruvchi tuxumi quruqlikda ko‘payishga imkon beradi?
4
Qaysi hayvonlar germafrodit? Misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →