Biosfera evolutsiyasi. Biogenez
Vernadskiy biosfera evolutsiyasini uch bosqichga bo‘lgan: birinchi – hayotning va birlamchi biosferaning paydo bo‘lishi; ikkinchi – ko‘p hujayrali organizmlar xilma-xilligi ortishi bilan biosferaning murakkablashuvi; uchinchi – inson jamiyati davri. Dastlabki ikki bosqich faqat biologik qonuniyatlar bilan kechgani uchun biogenez, uchinchisi esa noogenez deyiladi. Yer taxminan 4,5 mlrd yil avval paydo bo‘lgan, hayot izlari esa kamida 3,5 mlrd yil oldingi; birinchi organizmlar kislorodsiz muhitda yashagan bir hujayrali prokariotlar bo‘lgan. Tabiiy tanlanish tufayli xemosintezlovchi va fotosintezlovchi bakteriyalar hamda sianobakteriyalar paydo bo‘ldi; fotosintez atmosferada kislorod to‘planishiga (taxminan 2,4 mlrd yil avval boshlangan «buyuk oksidlanish») olib keldi. Kislorod ozon qatlamini hosil qildi, aerob nafas olish ko‘p energiya berib, eukariotlar va ko‘p hujayrali organizmlarning murakkablashuviga yo‘l ochdi. Dengizdan quruqlikka avval prokariotlar, taxminan 470–450 mln yil avval o‘simliklar, so‘ngra o‘rgimchaksimonlar va boshqa hayvonlar chiqdi, taxminan 370 mln yil avval esa amfibiyalar paydo bo‘ldi.
Qog‘oz tasmada 4,5 mlrd yilni 45 sm deb oling (1 sm = 100 mln yil). Tasmaga hayot paydo bo‘lishi, kislorod to‘planishi, quruqlikka chiqish, dinozavrlar, odam paydo bo‘lishini joylashtiring. Xavfsizlik: qaychi ishlatilsa, ehtiyot bo‘ling.