Biosfera evolutsiyasi. Biogenez
Vernadskiy biosfera evolutsiyasini uch bosqichga bo‘lgan: birinchi – hayotning va birlamchi biosferaning paydo bo‘lishi; ikkinchi – ko‘p hujayrali organizmlar xilma-xilligi ortishi bilan biosferaning murakkablashuvi; uchinchi – inson jamiyati davri. Dastlabki ikki bosqich faqat biologik qonuniyatlar bilan kechgani uchun biogenez, uchinchisi esa noogenez deyiladi. Yer taxminan 4,5 mlrd yil avval paydo bo‘lgan, hayot izlari esa kamida 3,5 mlrd yil oldingi; birinchi organizmlar kislorodsiz muhitda yashagan bir hujayrali prokariotlar bo‘lgan. Tabiiy tanlanish tufayli xemosintezlovchi va fotosintezlovchi bakteriyalar hamda sianobakteriyalar paydo bo‘ldi; fotosintez atmosferada kislorod to‘planishiga (taxminan 2,4 mlrd yil avval boshlangan «buyuk oksidlanish») olib keldi. Kislorod ozon qatlamini hosil qildi, aerob nafas olish ko‘p energiya berib, eukariotlar va ko‘p hujayrali organizmlarning murakkablashuviga yo‘l ochdi. Dengizdan quruqlikka avval prokariotlar, taxminan 470–450 mln yil avval o‘simliklar, so‘ngra o‘rgimchaksimonlar va boshqa hayvonlar chiqdi, taxminan 370 mln yil avval esa amfibiyalar paydo bo‘ldi.
Tog‘ yonbag‘rida karyer yonida o‘qituvchi bolalarga tosh bo‘lagidagi mayda chig‘anoq izini ko‘rsatadi. Bu jonzot millionlab yil oldin yashagan, tosh esa u yotgan qatlamdan. Shunday izlar Yer tarixini sahifama-sahifa o‘qishga imkon beradi.
Paleontologlar qadimgi jinslardagi hayot izlarini o‘rganadi, geologlar qatlamlarning yoshini baholaydi, muzey xodimlari namunalarni asrab, tavsiflaydi.
Yer tarixini 24 soatlik bir sutka deb tasavvur qiling va hayot paydo bo‘lishi, quruqlikdagi o‘simliklar va odam qaysi soatga to‘g‘ri kelishini hisoblab, daftarga yozing.
Qog‘oz tasmada 4,5 mlrd yilni 45 sm deb oling (1 sm = 100 mln yil). Tasmaga hayot paydo bo‘lishi, kislorod to‘planishi, quruqlikka chiqish, dinozavrlar, odam paydo bo‘lishini joylashtiring. Xavfsizlik: qaychi ishlatilsa, ehtiyot bo‘ling.