Hayvonlarning qon aylanish organlari evolutsiyasi
Qon aylanish sistemasi moddalarni va gazlarni tashiydi, issiqlikni taqsimlaydi va himoya qiladi. G‘ovaktanlilar, bo‘shliqichlilar va yassi chuvalchanglarda u yo‘q, moddalar diffuziya bilan o‘tadi. Halqali chuvalchanglarda yopiq tizim paydo bo‘ldi; molluskalar va bo‘g‘imoyoqlilarda yurak bor, ammo qon tomirlardan to‘qima oralig‘iga quyiladi (ochiq tizim), hasharotlarda esa gemolimfa asosan oziq tashiydi, kislorodni traxeyalar yetkazadi. Xordalilarda tizim yopiq: baliqda yurak 2 kamerali (bitta bo‘lmacha, bitta qorincha) va qon bitta doirada; amfibiyada 3 kamerali (2 bo‘lmacha, 1 qorincha), 2 doira, ammo qon qisman aralashadi; sudralib yuruvchilarda qorincha chala to‘siqli (timsohda to‘liq, ammo qon tanada qisman aralashadi); qush va sutemizuvchilarda yurak 4 kamerali, katta va kichik doira to‘liq ajralgan, arterial va venoz qon aralashmaydi. Shu tufayli to‘qimalar ko‘proq kislorod oladi va doimiy tana harorati mumkin bo‘ladi (qushlar tana harorati taxminan 40–42 °C). Evolutsiyaning uch bosqichi: yurakning paydo bo‘lishi va kameralarning ko‘payishi, ikki doira, yurakning chap (arterial) va o‘ng (venoz) qismlarga ajralishi.
| Sinf | Yurak kameralari | Qon aylanish doiralari |
|---|---|---|
| Baliqlar | 2 | bitta doira |
| Amfibiyalar | 3 | ikki doira, qon qisman aralashadi |
| Sudralib yuruvchilar | qorincha qisman bo‘lingan | ikki doira, qon qisman aralashadi |
| Qushlar, sutemizuvchilar | 4 | to‘liq ajralgan, qon aralashmaydi |
Ko‘p qavatli uyning yuqori qavatiga suv chiqishi uchun nasos kerak: u suvni bosim bilan quvurlar orqali haydaydi. Yurak ham butun tanadagi tomirlarga qonni haydaydigan nasos. Zirafa kabi baland bo‘yli hayvonlarda qonni boshgacha ko‘tarish uchun yurak juda kuchli ishlaydi.
Sug‘orish muhandislari yopiq quvurlar tarmog‘ini loyihalaydi, santexniklar bosim bilan ishlaydigan tizimlarni o‘rnatadi, veterinarlar hayvonlar yurak urishini tinglab sog‘lig‘ini baholaydi.
Qo‘lingiz pastga osilib turganda va ko‘tarib turganda 30 soniyadan keyin qo‘l orqasidagi tomirlar qanday ko‘rinishini solishtiring.
Pulsni sanang: bilak arteriyasida 30 soniyada urishlarni sanab, 2 ga ko‘paytiring; tinch holatda va 20 marta o‘tirib-turgandan keyin. Natijani jadvalga yozing. Xavfsizlik: yurak yoki nafas kasalligi bor bola mashq qilmasin.