ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Qon aylanish organlari evolutsiyasi

Darslar 46 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
46

Hayvonlarning qon aylanish organlari evolutsiyasi

Darslik: 217–222-betlar
MaqsadHayvonlarning qon aylanish sistemasi evolutsiyasini (ochiq va yopiq tizim, yurak kameralari, qon aylanish doiralari) baliqlardan sutemizuvchilargacha qiyoslash.
Yangi so‘zlar
yopiq qon aylanish · closed circulationgemolimfa · haemolymphqorincha · ventriclebo‘lmacha · atrium
Tushuntirish

Qon aylanish sistemasi moddalarni va gazlarni tashiydi, issiqlikni taqsimlaydi va himoya qiladi. G‘ovaktanlilar, bo‘shliqichlilar va yassi chuvalchanglarda u yo‘q, moddalar diffuziya bilan o‘tadi. Halqali chuvalchanglarda yopiq tizim paydo bo‘ldi; molluskalar va bo‘g‘imoyoqlilarda yurak bor, ammo qon tomirlardan to‘qima oralig‘iga quyiladi (ochiq tizim), hasharotlarda esa gemolimfa asosan oziq tashiydi, kislorodni traxeyalar yetkazadi. Xordalilarda tizim yopiq: baliqda yurak 2 kamerali (bitta bo‘lmacha, bitta qorincha) va qon bitta doirada; amfibiyada 3 kamerali (2 bo‘lmacha, 1 qorincha), 2 doira, ammo qon qisman aralashadi; sudralib yuruvchilarda qorincha chala to‘siqli (timsohda to‘liq, ammo qon tanada qisman aralashadi); qush va sutemizuvchilarda yurak 4 kamerali, katta va kichik doira to‘liq ajralgan, arterial va venoz qon aralashmaydi. Shu tufayli to‘qimalar ko‘proq kislorod oladi va doimiy tana harorati mumkin bo‘ladi (qushlar tana harorati taxminan 40–42 °C). Evolutsiyaning uch bosqichi: yurakning paydo bo‘lishi va kameralarning ko‘payishi, ikki doira, yurakning chap (arterial) va o‘ng (venoz) qismlarga ajralishi.

SinfYurak kameralariQon aylanish doiralari
Baliqlar2bitta doira
Amfibiyalar3ikki doira, qon qisman aralashadi
Sudralib yuruvchilarqorincha qisman bo‘linganikki doira, qon qisman aralashadi
Qushlar, sutemizuvchilar4to‘liq ajralgan, qon aralashmaydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘p qavatli uyning yuqori qavatiga suv chiqishi uchun nasos kerak: u suvni bosim bilan quvurlar orqali haydaydi. Yurak ham butun tanadagi tomirlarga qonni haydaydigan nasos. Zirafa kabi baland bo‘yli hayvonlarda qonni boshgacha ko‘tarish uchun yurak juda kuchli ishlaydi.

Kim ishlatadi

Sug‘orish muhandislari yopiq quvurlar tarmog‘ini loyihalaydi, santexniklar bosim bilan ishlaydigan tizimlarni o‘rnatadi, veterinarlar hayvonlar yurak urishini tinglab sog‘lig‘ini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingiz pastga osilib turganda va ko‘tarib turganda 30 soniyadan keyin qo‘l orqasidagi tomirlar qanday ko‘rinishini solishtiring.

Namunalar
Baliq yuragi faqat venoz qon haydaydi: qon jabrada kislorodga to‘yinib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tanaga o‘tadi. Sutemizuvchida esa qon o‘pkadan yurakka qaytib, yana kuch bilan tanaga haydaladi, shuning uchun bosim yuqoriroq.
ƒFormula
70 × 70 = 4900
mL qon bir daqiqada
Insonning yuragi dam olganda taxminan 70 marta uradi va har urishda taxminan 70 mL qon haydaydi: daqiqada 70 × 70 = 4900 mL, ya’ni deyarli 5 litr.
Sinfda faoliyat

Pulsni sanang: bilak arteriyasida 30 soniyada urishlarni sanab, 2 ga ko‘paytiring; tinch holatda va 20 marta o‘tirib-turgandan keyin. Natijani jadvalga yozing. Xavfsizlik: yurak yoki nafas kasalligi bor bola mashq qilmasin.

Mashq
1
Baliq, baqa va qushda yurak necha kamerali?
2
Yurak 80 marta uradi, har urishda 60 mL qon haydaydi. Daqiqada necha mL?
3
Nima uchun to‘rt kamerali yurak issiqqonlilikka imkon beradi?
4
Ochiq va yopiq qon aylanish tizimlarining farqi nima?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv kechasining rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →