ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hazm qilish organlari evolutsiyasi

Darslar 47 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
47

Hayvonlarning hazm qilish organlari evolutsiyasi

Darslik: 223–225-betlar
MaqsadHayvonlar hazm qilish organlari evolutsiyasini hujayra ichi hazmidan ichak naychasi, bezlar va ixtisoslashgan tishlargacha izchil tushuntirish.
Yangi so‘zlar
hazm vakuolasi · food vacuoleo‘t qopi · gallbladderkavsh qaytarish · ruminationko‘richak · caecum
Tushuntirish

Bir hujayralilarda (amyoba, infuzoriya) oziq hazm vakuolasida hujayra ichida hazm bo‘ladi. Bo‘shliqichlilarda hazm qilish bo‘shlig‘i bor, oziq yarim hujayradan tashqarida, yarim hujayra ichida hazm bo‘ladi; ichak bir teshikli. Yassi chuvalchanglarda shoxlangan berk ichak, to‘garak chuvalchanglardan boshlab esa og‘iz va anal teshikli, bir tomonlama ishlaydigan ichak paydo bo‘ldi. Halqalilarda qizilo‘ngach, jig‘ildon, oshqozon va ichak ajraldi; molluskalarda til-radula va jigar, bo‘g‘imoyoqlilarda jag‘ va so‘lak bezlari rivojlandi (o‘rgimchak o‘ljani tashqarida hazm shirasi bilan yumshatadi). Xordalilarda hazm yo‘li qismlarga ajraladi: og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, oshqozon, ingichka va yo‘g‘on ichak; jigar va o‘t qopi baliqlardan boshlab bor. Amfibiya va sudralib yuruvchilarda ichak uzayib, kloakaga ochiladi; qushlarda tish yo‘q, ovqatni jig‘ildon va muskulli oshqozon maydalaydi, ichak qisqa – bu uchishga moslanish. Sutemizuvchilarda tishlar ixtisoslashgan (kurak, qoziq, kichik va katta oziq tishlar), 3 juft so‘lak bezi bor, oshqozon oziqqa qarab o‘zgargan: o‘txo‘r kavsh qaytaruvchilarda murakkab ko‘p kamerali oshqozonda bakteriya va sodda hayvonlar tsellyulozani parchalaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahallada mushuk go‘shtni uchli tishlari bilan tilib yeydi, qo‘y esa o‘tni keng tishlari bilan ezib chaynaydi. Tish shakli ovqat turiga mos keladi, shuning uchun hayvonning tishiga qarab nima yeyishini taxmin qilish mumkin.

Kim ishlatadi

Chorvadorlar hayvonga mos yem tanlaydi, veterinarlar tishlar holatini tekshiradi, paleontologlar qazilma tishlardan qadimgi hayvonlarning nima yeganini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlidagi tovuq yoki kaptarni uzoqdan kuzatib, nimani va qanday maydalab yeyayotganini yozing. Unga tegmang, ovqat bermang.

Namunalar
Uy hayvoni qo‘y kavsh qaytaradi: o‘t avval katta qorinda mikroorganizmlar bilan yumshaydi, so‘ng og‘izga qaytarilib yana chaynaladi. Bu tsellyulozani hazm qilishga yordam beradi.
Qushlar toshchalarni yutadi: jig‘ildon va muskulli oshqozonda ular tishlar o‘rnini bosib, donni maydalaydi. Shuning uchun qushlarda tish yo‘q va og‘irlik kamayadi.
Sinfda faoliyat

Tish turlari: oynada ko‘rinadigan o‘z tishingizni sanang: kurak, qoziq va oziq tishlar. Bir bo‘lak non va bir bo‘lak olma chaynab, qaysi tish nimaga xizmat qilishini aniqlang. Xavfsizlik: faqat toza oziq; tishlarni og‘izdan boshqa narsa bilan sinamang.

Mashq
1
Qaysi hayvonlarda hazm yo‘li birinchi marta anal teshik bilan tugaydi?
2
Kattalar tishlari: kurak 8, qoziq 4, kichik oziq 8, katta oziq 12. Jami nechta?
3
Nima uchun qushlar ichagi qisqa va tishlari yo‘q?
4
Kavsh qaytaruvchilarda tsellyulozani kim parchalaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktabga xayrlashuv sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →