ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biosfera biomassasi

Darslar 31 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
31

Biosfera biomassasi

Darslik: 146–149-betlar
MaqsadQuruqlik, okean va tuproq biomassasini solishtirish; biomassa taqsimotini iqlim zonalari va mahsuldorlik bilan bog‘lash; inson ta’sirini baholash.
Yangi so‘zlar
biomassa · biomassfitoplankton · phytoplanktonmahsuldorlik · productivitytuproq biotsenozi · soil biocenosis
Tushuntirish

Biomassa – biosferadagi barcha tirik organizmlarning umumiy massasi. Yangi tadqiqotlar taxminan 550 mlrd t uglerod beradi, bu taxminan 1100 mlrd t quruq moddaga teng (uglerod quruq massaning yarmiga yaqin); raqamlar birlik va usul bilan farq qiladi, lekin xulosa bir xil: tirik massaning katta qismi (taxminan 80–99 %) quruqlikdagi o‘simliklarga to‘g‘ri keladi. Qutblardan ekvatorga borgan sari quruqlik biomassasi va tur soni ortadi: tundrada (taxminan 500 tur) eng kam, nam tropik o‘rmonda (8000 dan ortiq tur) eng ko‘p. Dunyo okeani Yer yuzining taxminan 70 % ini egallasa-da, undagi biomassa ko‘p emas va uning katta qismini hayvonlar va mikroorganizmlar tashkil etadi, chunki fitoplankton juda tez ko‘payib, zooplankton va baliqlar tomonidan tez iste’mol qilinadi. Tuproq ham biotsenozdir: ildizlar, bakteriyalar, zamburug‘lar, chuvalchanglar, hasharotlar va kemiruvchilar tuproq unumdorligini oshiradi. Inson o‘rmonlarni kesish, haddan tashqari baliq ovi, pestitsidlar va neft to‘kilishi orqali biomassaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

020004000600080005008000TundraNam tropik o‘rmonturlar soni
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloqda chorvador pichan yetarliligini bilish uchun o‘tloqning bir kvadrat metridan o‘tni o‘rib, quritib tortadi va butun maydonga ko‘paytiradi. Shunda o‘tloqdagi o‘simliklarning umumiy massasi (biomassasi) taxminan ma’lum bo‘ladi va qishga qancha pichan kerakligi hisoblanadi.

Kim ishlatadi

O‘rmon xo‘jaligi xodimlari yog‘och zaxirasini va yillik o‘sishni alohida hisoblaydi, iqlim olimlari o‘rmonlarda to‘plangan uglerodni baholaydi, baliqchilik mutaxassislari zaxirani asrash choralarini ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovli yoki o‘tloqdagi taxminan bir kvadrat metr maydonga qarab, undagi o‘simlik qoplamini «ko‘p», «o‘rtacha» yoki «kam» deb baholang, so‘ng boshqa joyda ham shunday qiling va solishtiring. Hech narsani uzmang.

Namunalar
Tirik massamlrd t
Quruqlik: o‘simliklar2400
Quruqlik: hayvon va mikroorganizmlar20
Okean: o‘simliklar0,2
Okean: hayvon va mikroorganizmlar3,0
Quruqlikda 2400 mlrd t o‘simlik va 20 mlrd t hayvon va mikroorganizm bo‘lsa, o‘simlik biomassasi 2400 : 20 = 120 marta ko‘p. Okeanda esa hayvon va mikroorganizmlar (3,0 mlrd t) o‘simliklardan (0,2 mlrd t) ko‘p – piramida «teskari».
Fitoplankton bir necha kunda ko‘payib, shuncha tez iste’mol qilinadi, shu sababli okeanda bir paytdagi o‘simlik massasi kam bo‘lsa-da, yillik mahsulot katta; kitobga ko‘ra fotosintezning uchdan bir qismi okeanda kechadi, hozirgi baholarda esa bu ulush yarmiga yaqin.
Sinfda faoliyat

Maktab tuprog‘idan 1 qoshiq (10–20 g) olib oq qog‘ozda lupa bilan ko‘ring va ko‘ringan tirik mavjudotlarni sanang; ishdan so‘ng tuproqni joyiga qaytaring. Xavfsizlik: qo‘lqop taqing va keyin qo‘lni sovunlab yuving; tuproqni og‘izga tekkizmang.

Mashq
1
Nima uchun qutblardan ekvatorga biomassa ortadi?
2
Yer yuzining 510 mln km² ning 70 % i okean. Okean maydoni necha mln km²?
3
Okeanda hayvonlar biomassasi nega o‘simliklarnikidan ko‘p bo‘lishi mumkin?
4
Tuproq biomassasiga ikki guruh organizmdan misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOchiq eshiklar kuni rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →