Biosfera biomassasi
Biomassa – biosferadagi barcha tirik organizmlarning umumiy massasi. Yangi tadqiqotlar taxminan 550 mlrd t uglerod beradi, bu taxminan 1100 mlrd t quruq moddaga teng (uglerod quruq massaning yarmiga yaqin); raqamlar birlik va usul bilan farq qiladi, lekin xulosa bir xil: tirik massaning katta qismi (taxminan 80–99 %) quruqlikdagi o‘simliklarga to‘g‘ri keladi. Qutblardan ekvatorga borgan sari quruqlik biomassasi va tur soni ortadi: tundrada (taxminan 500 tur) eng kam, nam tropik o‘rmonda (8000 dan ortiq tur) eng ko‘p. Dunyo okeani Yer yuzining taxminan 70 % ini egallasa-da, undagi biomassa ko‘p emas va uning katta qismini hayvonlar va mikroorganizmlar tashkil etadi, chunki fitoplankton juda tez ko‘payib, zooplankton va baliqlar tomonidan tez iste’mol qilinadi. Tuproq ham biotsenozdir: ildizlar, bakteriyalar, zamburug‘lar, chuvalchanglar, hasharotlar va kemiruvchilar tuproq unumdorligini oshiradi. Inson o‘rmonlarni kesish, haddan tashqari baliq ovi, pestitsidlar va neft to‘kilishi orqali biomassaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Qishloqda chorvador pichan yetarliligini bilish uchun o‘tloqning bir kvadrat metridan o‘tni o‘rib, quritib tortadi va butun maydonga ko‘paytiradi. Shunda o‘tloqdagi o‘simliklarning umumiy massasi (biomassasi) taxminan ma’lum bo‘ladi va qishga qancha pichan kerakligi hisoblanadi.
O‘rmon xo‘jaligi xodimlari yog‘och zaxirasini va yillik o‘sishni alohida hisoblaydi, iqlim olimlari o‘rmonlarda to‘plangan uglerodni baholaydi, baliqchilik mutaxassislari zaxirani asrash choralarini ko‘radi.
Hovli yoki o‘tloqdagi taxminan bir kvadrat metr maydonga qarab, undagi o‘simlik qoplamini «ko‘p», «o‘rtacha» yoki «kam» deb baholang, so‘ng boshqa joyda ham shunday qiling va solishtiring. Hech narsani uzmang.
| Tirik massa | mlrd t |
|---|---|
| Quruqlik: o‘simliklar | 2400 |
| Quruqlik: hayvon va mikroorganizmlar | 20 |
| Okean: o‘simliklar | 0,2 |
| Okean: hayvon va mikroorganizmlar | 3,0 |
Maktab tuprog‘idan 1 qoshiq (10–20 g) olib oq qog‘ozda lupa bilan ko‘ring va ko‘ringan tirik mavjudotlarni sanang; ishdan so‘ng tuproqni joyiga qaytaring. Xavfsizlik: qo‘lqop taqing va keyin qo‘lni sovunlab yuving; tuproqni og‘izga tekkizmang.