Darslar 31 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
31
Biosfera biomassasi
Darslik: 146–149-betlar
MaqsadQuruqlik, okean va tuproq biomassasini solishtirish; biomassa taqsimotini iqlim zonalari va mahsuldorlik bilan bog‘lash; inson ta’sirini baholash.
Biomassa – biosferadagi barcha tirik organizmlarning umumiy massasi. Kitobdagi hisob-kitobga ko‘ra u quruq modda hisobida taxminan 2400 mlrd tonna, so‘nggi tadqiqotlar esa uglerod hisobida taxminan 550 mlrd tonna beradi; raqamlar usulga qarab farqlansa-da, xulosa bir xil: tirik massaning katta qismi (taxminan 80–99 %) quruqlikdagi o‘simliklarga to‘g‘ri keladi. Qutblardan ekvatorga borgan sari quruqlik biomassasi va tur soni ortadi: tundrada (taxminan 500 tur) eng kam, nam tropik o‘rmonda (8000 dan ortiq tur) eng ko‘p. Dunyo okeani Yer yuzining taxminan 70 % ini egallasa-da, undagi biomassa ko‘p emas va uning katta qismini hayvonlar va mikroorganizmlar tashkil etadi, chunki fitoplankton juda tez ko‘payib, zooplankton va baliqlar tomonidan tez iste’mol qilinadi. Tuproq ham biotsenozdir: ildizlar, bakteriyalar, zamburug‘lar, chuvalchanglar, hasharotlar va kemiruvchilar tuproq unumdorligini oshiradi. Inson o‘rmonlarni kesish, haddan tashqari baliq ovi, pestitsidlar va neft to‘kilishi orqali biomassaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Namunalar
Quruqlikda 2400 mlrd t o‘simlik va 20 mlrd t hayvon va mikroorganizm bo‘lsa, o‘simlik biomassasi 2400 : 20 = 120 marta ko‘p. Okeanda esa hayvon va mikroorganizmlar (3,0 mlrd t) o‘simliklardan (0,2 mlrd t) ko‘p – piramida «teskari».
Fitoplankton bir necha kunda ko‘payib, shuncha tez iste’mol qilinadi, shu sababli okeanda bir paytdagi o‘simlik massasi kam bo‘lsa-da, yillik mahsulot katta; kitobga ko‘ra fotosintezning uchdan bir qismi okeanda kechadi, hozirgi baholarda esa bu ulush yarmiga yaqin.
Sinfda faoliyat
Maktab tuprog‘idan 1 qoshiq (10–20 g) olib oq qog‘ozda lupa bilan ko‘ring va ko‘ringan tirik mavjudotlarni sanang; ishdan so‘ng tuproqni joyiga qaytaring. Xavfsizlik: qo‘lqop taqing va keyin qo‘lni sovunlab yuving; tuproqni og‘izga tekkizmang.
Mashq
1
Nima uchun qutblardan ekvatorga biomassa ortadi?
Ko‘proq issiqlik, yorug‘lik va namlik bo‘lgani uchun fotosintez kuchliroq bo‘ladi.
2
Yer yuzining 510 mln km² ning 70 % i okean. Okean maydoni necha mln km²?
357
3
Okeanda hayvonlar biomassasi nega o‘simliklarnikidan ko‘p bo‘lishi mumkin?
Fitoplankton tez ko‘payib tez iste’mol qilinadi, shu sababli bir lahzada massasi kam bo‘ladi.
4
Tuproq biomassasiga ikki guruh organizmdan misol keltiring.
Bakteriya va zamburug‘lar; chuvalchanglar va hasharotlar.