ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Yashash muhiti. Suv muhiti

Darslar 5 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
5

Organizmlarning yashash muhiti. Suv muhiti

Darslik: 23–29-betlar
MaqsadYashash muhiti, ekologik omil va adaptatsiya tushunchalarini bilish; to‘rt yashash muhitini sanash; suv muhiti xususiyatlarini va unga moslanishlarni (plankton, nekton, bentos, gidrofitlar) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
adaptatsiya · adaptationplankton · planktonnekton · nektonbentos · benthosgidrofitlar · hydrophytes
Tushuntirish

Yashash muhiti – organizm, populatsiya yoki tur hayotiga bevosita yoki bilvosita ta’sir qiluvchi biotik va abiotik sharoitlar majmuasi; uning har bir tarkibiy qismi, agar organizmda moslanish reaksiyalarini keltirib chiqarsa, ekologik omil deyiladi. Evolutsiya jarayonida organizmlarda muhitga tuzilish, fiziologiya va xulq jihatidan moslanishlar – adaptatsiyalar hosil bo‘lgan; organizm va muhit birligi qonunini V. I. Vernadskiy ifodalagan. Yerda to‘rt asosiy yashash muhiti bor: suv, quruqlik-havo, tuproq va tirik organizm tanasi; hayot dastlab suvda paydo bo‘lgan. Suv muhitida zichlik yuqori (havodan taxminan 800 marta), harorat kam o‘zgaradi, kislorod kam va chuqurlik ortgan sari yorug‘lik so‘nadi; chuqur ko‘llarda qishda tubdagi suv taxminan +4 °C bo‘ladi, chunki suv shu haroratda eng zich. Gidrobiontlar uch ekologik guruhga bo‘linadi: plankton (oqim bilan sayr etuvchi mayda organizmlar), nekton (faol suzuvchilar: baliq, kit, kalmar) va bentos (tubda yashovchilar: chig‘anoqli molluskalar, qisqichbaqa, skat). Gidrofitlarda mexanik to‘qima va ildiz kuchsiz, havo bilan to‘lgan aerenxima rivojlangan, barglari yupqa.

SuvYer-havoTuproqBoshqa organizmtanasiYashashmuhitlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suzish o‘qituvchisi yangi boshlovchilarga «tik turmang, tanangizni tekis cho‘zing» deydi. Suv havodan yuzlab marta zich, shuning uchun to‘g‘ri holat kamroq kuch sarflatib, uzoqroq suzdiradi. Baliqning silliq tanasi ham shu sababli suvda oson siljiydi.

Kim ishlatadi

Kema va qayiq konstruktorlari suvga qarshilikni kamaytiradigan shakl tanlaydi, suzish murabbiylari harakat texnikasini o‘rgatadi, akvarium parvarishchilari suv sharoitiga mos jonzotlarni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Lagan yoki chuqur bo‘lmagan idishdagi suvda kaftingizni avval yassi, so‘ng qirrasi bilan sekin siljiting. Qaysi holatda suv ko‘proq qarshilik qiladi? Idishni barqaror joyga, stol yoki polga qo‘ying.

Namunalar
OrganizmGuruh
kambalabentos
delfinnekton
meduzaplankton
Kambala yassi tanasi bilan suv tubida yotadi va tubga o‘xshash tusga kiradi: bu bentos hayvoni va moslanish – yassi shakl hamda niqoblovchi rang. Delfin esa suyri tanasi va suzgichlari bilan nekton vakili; meduza oqim bilan suradi – plankton.
Suv nilufarining suzib yuruvchi bargi yupqa, ustki tomonida og‘izchalari bor, bandi esa havo bilan to‘lgan bo‘shliqlardan iborat: aerenxima kislorodni ildizlarga yetkazadi va bargni suv yuzasida ushlab turadi. Suvda ildiz suv so‘rmasa ham bo‘ladi – shuning uchun ildiz tuklari kam.
Sinfda faoliyat

Maktab akvariumini (yoki rasmini) kuzating: qaysi jonzotlar plankton, nekton, bentosga kiradi? Daftarda uch ustunli jadval tuzing. Tabiiy suv havzalariga o‘qituvchi yoki kattalarsiz yaqinlashmang, suvdan namuna olmang; qo‘l bilan suv hayvonlariga tegmasdan kuzating.

Mashq
1
Adaptatsiya nima? Suv muhitida yashovchi hayvonda bir misol keltiring.
2
Plankton, nekton, bentosni bir jumla bilan farqlang.
3
Nima uchun suv muhitida harorat quruqlikka qaraganda kamroq o‘zgaradi?
4
Nima sababdan chuqurlik ortgan sari yashil suvo‘tlar o‘rnini qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar egallaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning anjuman mavzusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →