Darslar 5 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
5
Organizmlarning yashash muhiti. Suv muhiti
Darslik: 23–29-betlar
MaqsadYashash muhiti, ekologik omil va adaptatsiya tushunchalarini bilish; to‘rt yashash muhitini sanash; suv muhiti xususiyatlarini va unga moslanishlarni (plankton, nekton, bentos, gidrofitlar) tushuntirish.
Yashash muhiti – organizm, populatsiya yoki tur hayotiga bevosita yoki bilvosita ta’sir qiluvchi biotik va abiotik sharoitlar majmuasi; uning har bir tarkibiy qismi, agar organizmda moslanish reaksiyalarini keltirib chiqarsa, ekologik omil deyiladi. Evolutsiya jarayonida organizmlarda muhitga tuzilish, fiziologiya va xulq jihatidan moslanishlar – adaptatsiyalar hosil bo‘lgan; organizm va muhit birligi qonunini V. I. Vernadskiy ifodalagan. Yerda to‘rt asosiy yashash muhiti bor: suv, quruqlik-havo, tuproq va tirik organizm tanasi; hayot dastlab suvda paydo bo‘lgan. Suv muhitida zichlik yuqori (havodan taxminan 800 marta), harorat kam o‘zgaradi, kislorod kam va chuqurlik ortgan sari yorug‘lik so‘nadi; chuqur ko‘llarda qishda tubdagi suv taxminan +4 °C bo‘ladi, chunki suv shu haroratda eng zich. Gidrobiontlar uch ekologik guruhga bo‘linadi: plankton (oqim bilan sayr etuvchi mayda organizmlar), nekton (faol suzuvchilar: baliq, kit, kalmar) va bentos (tubda yashovchilar: chig‘anoqli molluskalar, qisqichbaqa, skat). Gidrofitlarda mexanik to‘qima va ildiz kuchsiz, havo bilan to‘lgan aerenxima rivojlangan, barglari yupqa.
Namunalar
Kambala yassi tanasi bilan suv tubida yotadi va tubga o‘xshash tusga kiradi: bu bentos hayvoni va moslanish – yassi shakl hamda niqoblovchi rang. Delfin esa suyri tanasi va suzgichlari bilan nekton vakili; meduza oqim bilan suradi – plankton.
Suv nilufarining suzib yuruvchi bargi yupqa, ustki tomonida og‘izchalari bor, bandi esa havo bilan to‘lgan bo‘shliqlardan iborat: aerenxima kislorodni ildizlarga yetkazadi va bargni suv yuzasida ushlab turadi. Suvda ildiz suv so‘rmasa ham bo‘ladi – shuning uchun ildiz tuklari kam.
Sinfda faoliyat
Maktab akvariumini (yoki rasmini) kuzating: qaysi jonzotlar plankton, nekton, bentosga kiradi? Daftarda uch ustunli jadval tuzing. Tabiiy suv havzalariga o‘qituvchi yoki kattalarsiz yaqinlashmang, suvdan namuna olmang; qo‘l bilan suv hayvonlariga tegmasdan kuzating.
Mashq
1
Adaptatsiya nima? Suv muhitida yashovchi hayvonda bir misol keltiring.
Organizmning o‘z muhitida yashash va nasl qoldirishini ta’minlaydigan belgi; masalan, baliqning suyri tanasi va suzgichlari.
2
Plankton, nekton, bentosni bir jumla bilan farqlang.
Plankton – oqim bilan sayr etadi; nekton – oqimga qarshi faol suzadi; bentos – tubda yoki tub qumida yashaydi.
3
Nima uchun suv muhitida harorat quruqlikka qaraganda kamroq o‘zgaradi?
Suvning issiqlik sig‘imi katta, shuning uchun u sekin qiziydi va sekin soviydi.
4
Nima sababdan chuqurlik ortgan sari yashil suvo‘tlar o‘rnini qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar egallaydi?
Chuqurlikda yorug‘lik kam va tarkibi o‘zgaradi; qo‘shimcha pigmentli suvo‘tlari shu kam yorug‘likdan foydalana oladi.