Organizmlarning yashash muhiti. Suv muhiti
Yashash muhiti – organizm, populatsiya yoki tur hayotiga bevosita yoki bilvosita ta’sir qiluvchi biotik va abiotik sharoitlar majmuasi; uning har bir tarkibiy qismi, agar organizmda moslanish reaksiyalarini keltirib chiqarsa, ekologik omil deyiladi. Evolutsiya jarayonida organizmlarda muhitga tuzilish, fiziologiya va xulq jihatidan moslanishlar – adaptatsiyalar hosil bo‘lgan; organizm va muhit birligi qonunini V. I. Vernadskiy ifodalagan. Yerda to‘rt asosiy yashash muhiti bor: suv, quruqlik-havo, tuproq va tirik organizm tanasi; hayot dastlab suvda paydo bo‘lgan. Suv muhitida zichlik yuqori (havodan taxminan 800 marta), harorat kam o‘zgaradi, kislorod kam va chuqurlik ortgan sari yorug‘lik so‘nadi; chuqur ko‘llarda qishda tubdagi suv taxminan +4 °C bo‘ladi, chunki suv shu haroratda eng zich. Gidrobiontlar uch ekologik guruhga bo‘linadi: plankton (oqim bilan sayr etuvchi mayda organizmlar), nekton (faol suzuvchilar: baliq, kit, kalmar) va bentos (tubda yashovchilar: chig‘anoqli molluskalar, qisqichbaqa, skat). Gidrofitlarda mexanik to‘qima va ildiz kuchsiz, havo bilan to‘lgan aerenxima rivojlangan, barglari yupqa.
Suzish o‘qituvchisi yangi boshlovchilarga «tik turmang, tanangizni tekis cho‘zing» deydi. Suv havodan yuzlab marta zich, shuning uchun to‘g‘ri holat kamroq kuch sarflatib, uzoqroq suzdiradi. Baliqning silliq tanasi ham shu sababli suvda oson siljiydi.
Kema va qayiq konstruktorlari suvga qarshilikni kamaytiradigan shakl tanlaydi, suzish murabbiylari harakat texnikasini o‘rgatadi, akvarium parvarishchilari suv sharoitiga mos jonzotlarni tanlaydi.
Lagan yoki chuqur bo‘lmagan idishdagi suvda kaftingizni avval yassi, so‘ng qirrasi bilan sekin siljiting. Qaysi holatda suv ko‘proq qarshilik qiladi? Idishni barqaror joyga, stol yoki polga qo‘ying.
| Organizm | Guruh |
|---|---|
| kambala | bentos |
| delfin | nekton |
| meduza | plankton |
Maktab akvariumini (yoki rasmini) kuzating: qaysi jonzotlar plankton, nekton, bentosga kiradi? Daftarda uch ustunli jadval tuzing. Tabiiy suv havzalariga o‘qituvchi yoki kattalarsiz yaqinlashmang, suvdan namuna olmang; qo‘l bilan suv hayvonlariga tegmasdan kuzating.