Antropogen omillar
Antropogen omillar – inson va uning xo‘jalik faoliyatining tabiat komponentlariga ta’siri. Ular kimyoviy (o‘g‘it va pestitsidlar, sanoat va transport chiqindilari bilan havo, suv, tuproq ifloslanishi, plastik chiqindilar), fizik (shovqin, yorug‘lik va issiqlik bilan ifloslanish, atom energiyasi, radiatsiya), biologik (kasallik tarqatuvchi mikroblar, begona turlarni olib kirish, madaniy o‘simlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratish) va ijtimoiy (odamlar jamoasi, aholi zichligi, urbanizatsiya) omillarga bo‘linadi. Bevosita ta’sir to‘g‘ridan to‘g‘ri organizmga qaratiladi (o‘rmon kesish, ov, baliq tutish); bilvosita ta’sir muhitni o‘zgartirish orqali bo‘ladi (kesilgan o‘rmon tuproq eroziyasini, zaharli kimyoviy modda esa foydali hasharotlar va tuproq hayvonlarining nobud bo‘lishini keltirib chiqaradi). Antropogen o‘zgarishlar juda tez ro‘y beradi, organizmlar esa ularga moslashishga ulgurmaydi; shuning uchun turlarning yo‘qolish tezligi tabiiy darajadan ancha yuqori. Hozirgi global muammolar – iqlim isishi (atmosferada CO₂ ko‘payishi), biologik xilma-xillikning kamayishi, Orol dengizining qurishi kabi hodisalar – shu ta’sirning natijasi. Yechim – tabiatni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni uyg‘unlashtirish.
| Omillar | Misollar |
|---|---|
| Kimyoviy | o‘g‘itlar, pestitsidlar, ifloslanish, plastik chiqindi |
| Fizik | shovqin, yorug‘lik va issiqlik ifloslanishi, radiatsiya |
| Biologik | kasallik qo‘zg‘atuvchilari, begona turlar, nav va zotlar |
| Ijtimoiy | aholi zichligi, urbanizatsiya |
Mahalla ko‘ngillilari sug‘orish ariqchasidagi polietilen xaltalarni yig‘di: ular suvni to‘sib qo‘ygan, parchalanib mayda bo‘laklarga ham aylangan va hayvonlar yutib yuborishi mumkin. Mahalla axlat qutilari qo‘yishga va tozalash kunini o‘tkazishga kelishdi. Kichik kundalik harakatlar ham tabiatni o‘zgartiradi.
Ekologlar insonning ta’sirini o‘lchaydi, shahar xizmatlari chiqindini saralash tizimini tuzadi, suvdan foydalanish mutaxassislari ariq va kanallarning tozaligini nazorat qiladi.
Maktabga ketayotganda yo‘lda inson ta’sirining uchta belgisini toping — biri foydali, ikkitasi zararli — va daftarga yozing. Hech narsaga qo‘l tegizmang.
Guruhda «Mening kundalik izim» jadvali tuzing: bir kun davomida iste’mol qilgan elektr, suv, plastik va oziq bo‘yicha qaysi antropogen omillarga hissa qo‘shganingizni belgilang va 3 ta tejash yo‘lini yozing. Eskirgan batareya va simob lampalarni uy chiqindisiga tashlamang – maxsus qabul punktlariga topshiring.