Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
13
Antropogen omillar
Darslik: 76–78-betlar
MaqsadAntropogen omillarni (kimyoviy, fizik, biologik, ijtimoiy), insonning bevosita va bilvosita ta’sirini hamda uning oqibatlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
antropogen omillar · anthropogenic factorsbevosita ta’sir · direct impactbilvosita ta’sir · indirect impacttabiatdan oqilona foydalanish · rational use of nature
Tushuntirish
Antropogen omillar – inson va uning xo‘jalik faoliyatining tabiat komponentlariga ta’siri. Ular kimyoviy (o‘g‘it va pestitsidlar, sanoat va transport chiqindilari bilan havo, suv, tuproq ifloslanishi, plastik chiqindilar), fizik (shovqin, yorug‘lik va issiqlik bilan ifloslanish, atom energiyasi, radiatsiya), biologik (kasallik tarqatuvchi mikroblar, begona turlarni olib kirish, madaniy o‘simlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratish) va ijtimoiy (odamlar jamoasi, aholi zichligi, urbanizatsiya) omillarga bo‘linadi. Bevosita ta’sir to‘g‘ridan to‘g‘ri organizmga qaratiladi (o‘rmon kesish, ov, baliq tutish); bilvosita ta’sir muhitni o‘zgartirish orqali bo‘ladi (kesilgan o‘rmon tuproq eroziyasini, zaharli kimyoviy modda esa foydali hasharotlar va tuproq hayvonlarining nobud bo‘lishini keltirib chiqaradi). Antropogen o‘zgarishlar juda tez ro‘y beradi, organizmlar esa ularga moslashishga ulgurmaydi; shuning uchun turlarning yo‘qolish tezligi tabiiy darajadan ancha yuqori. Hozirgi global muammolar – iqlim isishi (atmosferada CO₂ ko‘payishi), biologik xilma-xillikning kamayishi, Orol dengizining qurishi kabi hodisalar – shu ta’sirning natijasi. Yechim – tabiatni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishni uyg‘unlashtirish.
Namunalar
Paxta dalasida pestitsid bilan zararkunanda hasharot qirildi (bevosita ta’sir), lekin shu bilan changlatuvchi arilar va yirtqich qo‘ng‘izlar ham nobud bo‘ldi, tuproq hayvonlari kamaydi (bilvosita ta’sir): zararkunandalarning tabiiy dushmanlari yo‘qolgach, ular yana tez ko‘payadi.
Daryolardan keladigan suv kamaygani tufayli Orol dengizining sathi pasaydi: baliq tur va soni kamaydi, qurigan tubdan tuz va chang ko‘tarilib, qo‘shni hududlar tuprog‘i sho‘rlandi, iqlimi esa keskinlashdi. Bu insonning suv resurslariga oqilona bo‘lmagan munosabati oqibati ekologik halokatga misol.
Sinfda faoliyat
Guruhda «Mening kundalik izim» jadvali tuzing: bir kun davomida iste’mol qilgan elektr, suv, plastik va oziq bo‘yicha qaysi antropogen omillarga hissa qo‘shganingizni belgilang va 3 ta tejash yo‘lini yozing. Eskirgan batareya va simob lampalarni uy chiqindisiga tashlamang – maxsus qabul punktlariga topshiring.
Mashq
1
Antropogen omillarning to‘rt turini misollar bilan ayting.
Kimyoviy – pestitsid; fizik – shovqin; biologik – begona turni keltirish; ijtimoiy – shaharlashuv.
2
Qaysi biri bilvosita ta’sir: (a) daraxtni kesish; (b) kesilgan o‘rmon o‘rnida tuproq yuvilishi?
(b) – muhit orqali bo‘lgan o‘zgarish; (a) – bevosita ta’sir.
3
Ko‘p turlar antropogen o‘zgarishlarga moslasha olmaydi, lekin kalamush, kaptar va suvarak shaharlarda ko‘payib ketgan. Bu turlar qanday xususiyatlari bilan ajralib turadi?
Ular evribiont: oziq tanlamaydi, turli sharoitga chidaydi, tez ko‘payadi va nasllari tez almashadi; boshqa turlar uchun esa antropogen o‘zgarishlar adaptatsiya hosil bo‘lishidan ancha tez ro‘y beradi.
4
Tomchilatib sug‘orish qaysi ekologik muammolarni yumshatadi? Nima uchun bu tabiatdan oqilona foydalanishga misol bo‘ladi?
U suv isrofini, sizot suvlari ko‘tarilishi va tuproq sho‘rlanishini kamaytiradi, daryolardan olinadigan suvni tejaydi; resursdan foydalanish to‘xtamaydi, lekin uni kamroq sarflab, hosil saqlanadi – bu oqilona foydalanishdir.