ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biogeokimyoviy sikllar

Darslar 33 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
33

Biogeokimyoviy sikl

Darslik: 154–161-betlar
MaqsadUglerod, azot, kislorod, suv, fosfor va oltingugurtning biogeokimyoviy sikllarini tushuntirish; inson ta’sirini baholash.
Yangi so‘zlar
fotosintez va nafas olish · photosynthesis and respirationazot fiksatsiyasi · nitrogen fixationnitrifikatsiya · nitrificationkislotali yomg‘ir · acid rain
Tushuntirish

Uglerod: o‘simliklar fotosintezda CO2 dan organik modda hosil qiladi, nafas olish va chirish uni atmosferaga qaytaradi; bir qismi ohaktosh, ko‘mir, neft va torf sifatida uzoq muddat to‘planadi. Yoqilg‘i yoqilishi esa atmosferadagi CO2 ni oshirib, sayyorani isitmoqda. Azot: atmosferada N2 ko‘p, lekin ko‘p organizm uni o‘zlashtira olmaydi; tugunak va azot to‘plovchi bakteriyalar uni ammiakka aylantiradi, chirituvchilar oqsilni ammiakka parchalaydi (ammonifikatsiya), nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar uni nitrit va nitratgacha oksidlaydi, denitrifikatsiyalovchilar esa yana N2 ga qaytaradi. Ortiqcha azotli o‘g‘it suv havzalarini ifloslaydi. Kislorod fotosintezda hosil bo‘lib, nafas olishda sarflanadi va ozon qatlamini hosil qiladi. Suv quyosh energiyasi bilan bug‘lanib, kondensatsiyalanib, yog‘in sifatida qaytadi; okean bug‘lanishning katta qismini beradi. Fosfor atmosferada deyarli yo‘q, u jinslardan o‘zlashtirilib, o‘g‘it sifatida ishlatiladi, suvga oqib ketadi va asta-sekin cho‘kindiga o‘tadi. Oltingugurt sulfatlar ko‘rinishida o‘zlashtiriladi; yoqilg‘i yonganda SO2 ajralib, kislotali yomg‘ir hosil qiladi.

N₂ (havo)NH₃ (fiksatsiya)NO₃⁻ (nitrifikatsiya)Denitrifikatsiya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yomg‘irdan keyin maktab hovlisidagi ko‘lmak tushgacha qisqarib, kechga borib yo‘qoladi. Suv bug‘lanib havoga ko‘tarildi, u yerda sovib bulut hosil qiladi va boshqa joyga yomg‘ir bo‘lib tushadi. Suv shu tarzda tinimsiz aylanib turadi.

Kim ishlatadi

Gidrologlar daryo suvi miqdorini bashorat qiladi, fermerlar sug‘orishni yog‘in ehtimoliga qarab rejalashtiradi, ob-havo prognozchilari bulut va yog‘inni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Likopchaga bir choy qoshiq suv quying, deraza tokchasiga qo‘ying va u necha soatda yo‘qolishini kuzating; ertasi kuni yana quyib, quyoshli va soyali joyda solishtirib ko‘ring.

Namunalar
Dukkakli o‘simlik (no‘xat, beda) ildizidagi tugunak bakteriyalar havodagi azotni bog‘laydi. Shuning uchun beda ekilgan dalada keyingi yili bug‘doy kam azot o‘g‘iti bilan yaxshi o‘sadi.
Ko‘l qirg‘og‘idagi dalalardan ortiqcha fosfor va azot suvga yuviladi; suvo‘tlar «gullab» ko‘payadi, o‘lgach ularning chirishi kislorodni sarflaydi va baliqlar nobud bo‘ladi (evtrofikatsiya).
Sinfda faoliyat

Sxema chizing: o‘z tanlovingiz bo‘yicha bitta element (C, N yoki P) siklini strelkalar bilan ko‘rsating va har bir strelkada jarayon nomini yozing. Xavfsizlik: faqat chizma ishi.

Mashq
1
Azot to‘plovchi bakteriyalar nima qiladi?
2
CO2 ning 44 g massasida 12 g uglerod bor. 220 g CO2 da necha g uglerod bor?
3
Nima uchun ortiqcha o‘g‘it suv havzalari uchun xavfli?
4
Havoning 78 % i azot. 1000 litr havoda necha litr azot bor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning konferensiya slaydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →