ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ekologik piramidalar va 2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 19–20 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
19

Ekologik piramida qoidasi. Biomassa va energiya piramidasi

Darslik: 102–105-betlar
MaqsadEkologik piramida qoidasi, 10 % qoidasi, son, biomassa va energiya piramidalarini tushuntirish; oziq zanjirida massa va energiyani hisoblash.
Yangi so‘zlar
ekologik piramida · ecological pyramid10 % qoidasi (Lindeman) · 10 % rule (Lindeman)energiya piramidasi · pyramid of energybiologik to‘planish · biomagnification
Tushuntirish

Bir trofik darajadan keyingisiga o‘tganda iste’mol qilingan oziqning ko‘p qismi nafas olish (issiqlik), harakat, ko‘payish va hazm bo‘lmay chiqib ketadigan chiqindiga sarflanadi, shu sababli keyingi daraja tanasiga atigi taxminan 10 % (Lindeman qoidasi; amalda 5–20 %) energiya yetadi. Shu tufayli oziq zanjirida organizmlar soni, biomassasi va energiya miqdori yuqoriga qarab kamayadi – bu Ch. Elton (1927) aniqlagan ekologik piramida qoidasi; zanjir odatda 4–5 bo‘g‘indan iborat bo‘lib, oltitadan oshmaydi. Uch xil piramida bor: sonlar (har darajadagi individlar soni; daraxt–hasharot zanjirida teskari bo‘lishi mumkin), biomassa (quruq massa; suv ekotizimlarida fitoplankton biomassasi zooplanktonnikidan kam bo‘lib, teskari bo‘lishi mumkin, chunki u juda tez yangilanadi) va energiya (vaqt birligidagi energiya oqimi; hech qachon teskari bo‘lmaydi). Hisoblashda yuqori darajaga o‘tish 10 ga bo‘linadi, pastga o‘tish 10 ga ko‘paytiriladi: 1 kg yirtqich uchun taxminan 1000 kg o‘simlik (uch o‘tish) kerak. Barqaror zaharli moddalar (DDT, og‘ir metallar) yog‘da to‘planib, zanjir bo‘ylab yuqoriga ko‘paya boradi (biologik to‘planish), shuning uchun cho‘qqidagi yirtqich eng ko‘p zaharlanadi.

PiramidaNimani ko‘rsatadiTeskari bo‘lishi
Sonlarhar bir bosqichdagi individlarha (daraxt–hasharot)
Biomassaquruq massaha (suvda fitoplankton)
Energiyavaqt birligidagi energiya oqimihech qachon
20000 kJo‘simlik (ishlab chiqaruvchi)2000 kJo‘txo‘rlar200 kJyirtqichlar20 kJoliy yirtqich

Har bir keyingi bosqichga energiyaning taxminan 10 %

Shuning uchun oziq zanjiri 4–5 bo‘g‘indan uzun bo‘lmaydi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloq maktabi o‘quvchilari tuxum beradigan tovuqlar uchun yem hisoblashdi. Oziqdagi energiyaning faqat kichik qismi keyingi pog‘onaga o‘tadi, shuning uchun tovuq olgan yemdan ancha kam massali tuxum beradi. Yem tayyorlash uchun shuncha o‘simlik yetishtirish kerak.

Kim ishlatadi

Qishloq xo‘jaligi rejalashtiruvchilari yerdan samarali foydalanishni hisoblaydi, qo‘riqxona rejalashtiruvchilari yirtqichlar uchun qancha maydon kerakligini baholaydi, atrof-muhit olimlari zaharli moddalar zanjir bo‘ylab to‘planishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir varaq qog‘ozni ketma-ket uch marta yarmiga buklang va har safar qolgan qismini yozing (1/2, 1/4, 1/8). Zanjirda ham har bosqichda ulush shunday kichrayib boradi.

Namunalar
BosqichEnergiya, kJ
O‘t40 000
Chigirtka4000
Kaltakesak400
Burgut40
Energiya zanjiri: o‘tlar 40 000 kJ → chigirtka 4000 kJ → kaltakesak 400 kJ → dasht burguti 40 kJ. Har o‘tishda 10 ga bo‘linadi. Burgutning 1 kJ i uchun o‘tlarda 1000 kJ kerak.
Ko‘lda 1 kg quruq massali bitta qarabuzov (baklan) oziqlanishi uchun (fitoplankton → dafniya → mayda baliq → qarabuzov) 1 · 10 · 10 · 10 = 1000 kg quruq massali fitoplankton hosil bo‘lishi kerak. Fitoplanktonning tez yangilanishi tufayli bir yil davomida shuncha mahsulot hosil bo‘lishi mumkin, garchi bir vaqtda ko‘lda uning zaxirasi kamroq bo‘lsa-da.
Sinfda faoliyat

Sinfda «energiya zinapoyasi» sinovi: 10 kishi zanjirni modellashtiradi – birinchi o‘quvchida 100 ta qog‘oz sharcha, har keyingisiga o‘tkazganda faqat 10 % beriladi. Necha bo‘g‘inda sharcha qolmasligini aniqlang va xulosani yozing. Sinfda o‘yin paytida yugurmang va sharchalarni otmang.

Mashq
1
10 % qoidasini o‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
2
Zanjir: o‘t → sichqon → ilon → burgut. O‘tning energiyasi 80 000 kJ bo‘lsa, burgutga necha kJ yetadi?
3
Burgut massasi 3 kg (zanjir o‘t → sichqon → ilon → burgut). Kerakli o‘t massasi necha kg?
4
Nima uchun suv ekotizimida biomassa piramidasi teskari bo‘lishi mumkin, energiya piramidasi esa hech qachon?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning universitet tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →