Ekologik piramida qoidasi. Biomassa va energiya piramidasi
Bir trofik darajadan keyingisiga o‘tganda iste’mol qilingan oziqning ko‘p qismi nafas olish (issiqlik), harakat, ko‘payish va hazm bo‘lmay chiqib ketadigan chiqindiga sarflanadi, shu sababli keyingi daraja tanasiga atigi taxminan 10 % (Lindeman qoidasi; amalda 5–20 %) energiya yetadi. Shu tufayli oziq zanjirida organizmlar soni, biomassasi va energiya miqdori yuqoriga qarab kamayadi – bu Ch. Elton (1927) aniqlagan ekologik piramida qoidasi; zanjir odatda 4–5 bo‘g‘indan iborat bo‘lib, oltitadan oshmaydi. Uch xil piramida bor: sonlar (har darajadagi individlar soni; daraxt–hasharot zanjirida teskari bo‘lishi mumkin), biomassa (quruq massa; suv ekotizimlarida fitoplankton biomassasi zooplanktonnikidan kam bo‘lib, teskari bo‘lishi mumkin, chunki u juda tez yangilanadi) va energiya (vaqt birligidagi energiya oqimi; hech qachon teskari bo‘lmaydi). Hisoblashda yuqori darajaga o‘tish 10 ga bo‘linadi, pastga o‘tish 10 ga ko‘paytiriladi: 1 kg yirtqich uchun taxminan 1000 kg o‘simlik (uch o‘tish) kerak. Barqaror zaharli moddalar (DDT, og‘ir metallar) yog‘da to‘planib, zanjir bo‘ylab yuqoriga ko‘paya boradi (biologik to‘planish), shuning uchun cho‘qqidagi yirtqich eng ko‘p zaharlanadi.
Sinfda «energiya zinapoyasi» sinovi: 10 kishi zanjirni modellashtiradi – birinchi o‘quvchida 100 ta qog‘oz sharcha, har keyingisiga o‘tkazganda faqat 10 % beriladi. Necha bo‘g‘inda sharcha qolmasligini aniqlang va xulosani yozing. Sinfda o‘yin paytida yugurmang va sharchalarni otmang.