Quruqlik-havo, tuproq va tirik organizmlar yashash muhitlari sifatida
Quruqlik-havo muhitida havo zichligi past, shuning uchun organizmlar tayanch to‘qima va skelet (bo‘g‘imoyoqlilarda tashqi, xordalilarda ichki) rivojlantiradi, tana o‘lchami cheklangan; yorug‘lik ko‘p, harorat va namlik esa keskin o‘zgaradi. Havo hozir taxminan 78 % azot, 21 % kislorod, 0,9 % argon va 0,04 % (400 ppm dan ortiq) karbonat angidriddan iborat – darslikdagi 0,03 % eskirgan raqam. Shamol bilvosita ta’sir etadi: bug‘lanishni kuchaytiradi, changlanish (anemofiliya) va urug‘ tarqalishi (anemoxoriya)da qatnashadi. Tuproq – yer po‘stining unumdor yuza qatlami; unda yorug‘lik yo‘q, harorat barqaror, kislorod kam, karbonat angidrid ko‘p; edafobiontlar (yomg‘ir chuvalchangi, krot, buzoqbosh) ixcham, ko‘zlari sust rivojlangan, kovlovchi oyoqlarga ega. Organik qoldiqlar mikroorganizm va zamburug‘lar ta’sirida gumusga aylanadi, gumus qancha ko‘p bo‘lsa, tuproq unumdorligi shuncha yuqori; mikoriza ildizning shimish yuzasini kengaytiradi. Tirik organizm tanasi parazit va simbiontlar uchun muhit: ektoparazitlar (bit, kana) tashqarida, endoparazitlar (askarida, bezgak plazmodiysi) ichki organlarda yashaydi; ularda hazm va sezgi organlari soddalashgan, ko‘payish tizimi kuchli, xo‘jayin almashinuvi bor.
| Gaz | Havoda, % |
|---|---|
| Azot | 78 |
| Kislorod | 21 |
| Argon | 0,9 |
| Karbonat angidrid | 0,04 |
Paxta dalasining chetida qator tik daraxtlar o‘tqazilgan. Ular shamolni sekinlashtiradi, shamol kamaygach, tuproqdan suv kamroq bug‘lanadi va yosh nihollar tez qurib qolmaydi. Dehqon shunday shamol to‘siqlari bilan sug‘orishda suvni tejaydi.
Dehqonlar dalani shamoldan himoya qiladi, landshaft dizaynerlari hovli va bog‘ uchun shamoldan pana joy tanlaydi, meteorologlar shamol va namlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni hisobga oladi.
Kir yuvgandan keyin ikkita bir xil kichik matoni ho‘llab, birini shamolli, ikkinchisini shamolsiz joyga osing (balkondan engashmasdan) va qaysi biri oldin qurishini kuzating.
Juftlikda uchta muhit (quruqlik-havo, tuproq, tirik organizm) uchun «afzallik – qiyinchilik» jadvali tuzing. Tuproq namunasi yoki hayvonlarni o‘qituvchi ruxsatisiz yig‘ib kelmang; tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘llarni yuving.