Darslar 6 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
6
Quruqlik-havo, tuproq va tirik organizmlar yashash muhitlari sifatida
Darslik: 30–38-betlar
MaqsadQuruqlik-havo, tuproq va tirik organizm muhitlarining xususiyatlarini va ularga moslanishlarni (shamol, gumus, edafobiontlar, parazitlik) tushuntirish.
Quruqlik-havo muhitida havo zichligi past, shuning uchun organizmlar tayanch to‘qima va skelet (bo‘g‘imoyoqlilarda tashqi, xordalilarda ichki) rivojlantiradi, tana o‘lchami cheklangan; yorug‘lik ko‘p, harorat va namlik esa keskin o‘zgaradi. Havo hozir taxminan 78 % azot, 21 % kislorod, 0,9 % argon va 0,04 % (400 ppm dan ortiq) karbonat angidriddan iborat – darslikdagi 0,03 % eskirgan raqam. Shamol bilvosita ta’sir etadi: bug‘lanishni kuchaytiradi, changlanish (anemofiliya) va urug‘ tarqalishi (anemoxoriya)da qatnashadi. Tuproq – yer po‘stining unumdor yuza qatlami; unda yorug‘lik yo‘q, harorat barqaror, kislorod kam, karbonat angidrid ko‘p; edafobiontlar (yomg‘ir chuvalchangi, krot, buzoqbosh) ixcham, ko‘zlari sust rivojlangan, kovlovchi oyoqlarga ega. Organik qoldiqlar mikroorganizm va zamburug‘lar ta’sirida gumusga aylanadi, gumus qancha ko‘p bo‘lsa, tuproq unumdorligi shuncha yuqori; mikoriza ildizning shimish yuzasini kengaytiradi. Tirik organizm tanasi parazit va simbiontlar uchun muhit: ektoparazitlar (bit, kana) tashqarida, endoparazitlar (askarida, bezgak plazmodiysi) ichki organlarda yashaydi; ularda hazm va sezgi organlari soddalashgan, ko‘payish tizimi kuchli, xo‘jayin almashinuvi bor.
Namunalar
Dehqonlar g‘o‘za maydonini bir necha yilda bir marta bedaga almashtiradi. Beda ildizidagi tugunaklarda yashovchi bakteriyalar havodagi azotni o‘simlik o‘zlashtira oladigan birikmalarga aylantiradi va beda haydab yuborilgach, dala azotga boyiydi. Bakteriyalar uchun beda ildizi – tirik organizm yashash muhiti, ular o‘rtasidagi munosabat esa simbioz.
Askarida (Ascaris, yumaloq chuvalchang) ichakda yashaydi, ko‘z va harakat organlari yo‘q, har kuni minglab tuxum qo‘yadi – endoparazit. Tuxumlari ifloslangan qo‘l, yuvilmagan sabzavot orqali o‘tadi, shuning uchun qo‘l va meva-sabzavotlarni yuvish zarur.
Sinfda faoliyat
Juftlikda uchta muhit (quruqlik-havo, tuproq, tirik organizm) uchun «afzallik – qiyinchilik» jadvali tuzing. Tuproq namunasi yoki hayvonlarni o‘qituvchi ruxsatisiz yig‘ib kelmang; tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘llarni yuving.
Mashq
1
Nima uchun quruqlikdagi hayvonlar tana massasi suvdagilarnikidan kichik bo‘ladi?
Havo suvdek ko‘tarib turmaydi, og‘irlikni skelet va oyoqlar ko‘tarishi kerak, bu tana o‘lchamini cheklaydi.
2
Gumus nima va tuproq unumdorligiga qanday ta’sir qiladi?
Organik moddalar parchalanishining so‘nggi mahsuloti; u tuproq tuzilishini yaxshilaydi va ozuqa elementlarini to‘playdi – unumdorlikni oshiradi.
3
Parazitlarda nima uchun hazm organlari soddalashgan bo‘lishi mumkin?
Ular xo‘jayin hazm qilgan tayyor oziqni so‘radi, shuning uchun murakkab hazm tizimi kerak emas.