ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tana qoplami va harakat organlari evolutsiyasi

Darslar 44 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
44

Hayvonlarning tana qoplami va harakat organlari evolutsiyasi

Darslik: 208–213-betlar
MaqsadHayvonlar tana qoplami va harakat organlarining (teri, skelet, muskul) evolutsiyasini baliqlardan sutemizuvchilargacha qiyoslab tushuntirish.
Yangi so‘zlar
epidermis · epidermisderma · dermisgidrostatik skelet · hydrostatic skeletontashqi skelet · exoskeleton
Tushuntirish

Tana qoplami himoya qiladi, shuningdek, nafas olish, sezish, issiqlikni boshqarish va ayirishda qatnashadi. Umurtqalilar terisi epidermis (ektodermadan) va dermadan (mezodermadan) iborat. Baliqlarda teri shilliq bezli, tanasi tangachalar bilan qoplangan: tog‘ayli baliqlarda plakoid, suyakli baliqlarda suyak tangachalar. Amfibiyalar terisi yupqa, nam va nafasda qatnashadi; sudralib yuruvchilar terisi quruq, muguz tangachali va nafas olmaydi; qushlarda pat (epidermis hosilasi) va dumg‘aza bezi, sutemizuvchilarda jun, yog‘, ter va sut bezlari bor. Tayanch va harakat: bir hujayralilarda ignasimon ichki skelet va xivchinlar, halqali chuvalchanglarda gidrostatik skelet va teri-muskul xaltasi, bo‘g‘imoyoqlilarda xitinli tashqi skelet, xordalilarda ichki skelet – xorda, keyin umurtqa pog‘onasi. Baliqlardan sutemizuvchilargacha suzgichlar oyoqqa, qanotga yoki qo‘lga aylangan; qushlarda toj suyagi va yengil kovak suyaklar uchishga moslashgan. Sutemizuvchilarning bo‘yin umurtqalari odatda yetti ta (zirafada ham, sichqonda ham).

SinfTeri qoplami
Baliqlarshilimshiq bezlar, tangachalar (tog‘ayli baliqlarda plakoid, suyakli baliqlarda suyak)
Amfibiyalaryupqa, nam, nafas olishda ishtirok etadi
Sudralib yuruvchilarquruq, shox tangachalar, nafas olmaydi
Qushlarpatlar, dumg‘aza bezi
Sutemizuvchilarjun; yog‘, ter va sut bezlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishki kurtka ichidagi yumshoq to‘ldiruvchi qushning mayin patlari kabi ishlaydi: ular orasidagi havo qatlami tana issiqligini ushlab turadi. Shuning uchun bir necha yupqa qavat kiyim ham bitta qalin qavatdan yaxshiroq isitishi mumkin. Qushlar ham sovuqda patini shishiradi.

Kim ishlatadi

Kiyim loyihachilari issiqlikni saqlaydigan matolarni ishlab chiqadi, materialshunoslar parlar kabi suv o‘tkazmaydigan qoplamalar yaratadi, veterinarlar hayvonlar terisi va jun holatini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Sovuq kuni deraza yoki hovlidan chumchuqlarga qarab, ularning tashqi ko‘rinishi odatdagidan qanday farq qilishini va nima uchun shunday bo‘lishi mumkinligini yozing.

Namunalar
Baliq tanasi shilimshiq bilan qoplangan: bu suv bilan ishqalanishni kamaytiradi. Baqaning shilimshiq bezlari terini nam tutadi, ba’zilari esa zaharli modda ajratib dushmandan himoya qiladi.
Qush qanotlarining suyaklari ichi kovak va yengil, toj suyagiga uchish muskullari birikadi. Sutemizuvchilarda sichqon ham, zirafa ham 7 ta bo‘yin umurtqasiga ega, ammo zirafaning umurtqalari ancha uzun.
Sinfda faoliyat

Tovuq yoki o‘rdak patini lupa bilan ko‘ring, pat va par farqini chizing; qo‘llarni tekshiring: soch va teri qatlamlarini sezing. Xavfsizlik: yovvoyi qush patini qo‘lqopsiz olmang; patni yuz yoki ko‘zga yaqinlashtirmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.

Mashq
1
Qaysi hayvonlarda terining muguz tangachalari bor va u nafas oladimi?
2
Odamning bo‘yin (7), ko‘krak (12) va bel (5) umurtqalarining umumiy soni nechta?
3
Nima uchun baqa suvdan uzoq ketolmaydi?
4
Xitin qoplami hasharotlarga qanday foyda beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira daftari bobo-buvilar uchunHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →