☰ Mundarija · Biologiya

Tana qoplami va harakat organlari evolutsiyasi

Darslar 44 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
44

Hayvonlarning tana qoplami va harakat organlari evolutsiyasi

Darslik: 208–213-betlar
MaqsadHayvonlar tana qoplami va harakat organlarining (teri, skelet, muskul) evolutsiyasini baliqlardan sutemizuvchilargacha qiyoslab tushuntirish.
Yangi so‘zlar
epidermis · epidermisderma · dermisgidrostatik skelet · hydrostatic skeletontashqi skelet · exoskeleton
Tushuntirish

Tana qoplami himoya qiladi, shuningdek, nafas olish, sezish, issiqlikni boshqarish va ayirishda qatnashadi. Umurtqalilar terisi epidermis (ektodermadan) va dermadan (mezodermadan) iborat. Baliqlarda teri shilliq bezli, tanasi tangachalar bilan qoplangan: tog‘ayli baliqlarda plakoid, suyakli baliqlarda suyak tangachalar. Amfibiyalar terisi yupqa, nam va nafasda qatnashadi; sudralib yuruvchilar terisi quruq, muguz tangachali va nafas olmaydi; qushlarda pat (epidermis hosilasi) va dumg‘aza bezi, sutemizuvchilarda jun, yog‘, ter va sut bezlari bor. Tayanch va harakat: bir hujayralilarda ignasimon ichki skelet va xivchinlar, halqali chuvalchanglarda gidrostatik skelet va teri-muskul xaltasi, bo‘g‘imoyoqlilarda xitinli tashqi skelet, xordalilarda ichki skelet – xorda, keyin umurtqa pog‘onasi. Baliqlardan sutemizuvchilargacha suzgichlar oyoqqa, qanotga yoki qo‘lga aylangan; qushlarda toj suyagi va yengil kovak suyaklar uchishga moslashgan. Sutemizuvchilarning bo‘yin umurtqalari odatda yetti ta (zirafada ham, sichqonda ham).

Namunalar
Baliq tanasi shilimshiq bilan qoplangan: bu suv bilan ishqalanishni kamaytiradi. Baqaning shilimshiq bezlari terini nam tutadi, ba’zilari esa zaharli modda ajratib dushmandan himoya qiladi.
Qush qanotlarining suyaklari ichi kovak va yengil, toj suyagiga uchish muskullari birikadi. Sutemizuvchilarda sichqon ham, zirafa ham 7 ta bo‘yin umurtqasiga ega, ammo zirafaning umurtqalari ancha uzun.
Sinfda faoliyat

Tovuq yoki o‘rdak patini lupa bilan ko‘ring, pat va par farqini chizing; qo‘llarni tekshiring: soch va teri qatlamlarini sezing. Xavfsizlik: yovvoyi qush patini qo‘lqopsiz olmang; patni yuz yoki ko‘zga yaqinlashtirmang; ishdan so‘ng qo‘lni yuving.

Mashq
1
Qaysi hayvonlarda terining muguz tangachalari bor va u nafas oladimi?
2
Odamning bo‘yin (7), ko‘krak (12) va bel (5) umurtqalarining umumiy soni nechta?
3
Nima uchun baqa suvdan uzoq ketolmaydi?
4
Xitin qoplami hasharotlarga qanday foyda beradi?