ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biosferaning tarkibi va tirik modda

Darslar 29–30 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
29

Biosferaning tarkibi

Darslik: 139–141-betlar
MaqsadVernadskiy bo‘yicha biosferaning yetti xil modda guruhini sanash va har biriga misol keltirish.
Yangi so‘zlar
tirik modda · living matterbiogen modda · biogenic matterbioinert modda · bio-inert mattertarqoq atomlar · scattered atoms
Tushuntirish

Biosfera bir-biri bilan bog‘liq xilma-xil komponentlardan tuzilgan katta sistema. Vernadskiy ularni kelib chiqishiga ko‘ra yetti guruhga ajratgan. Tirik modda – barcha produtsent, konsument va redutsentlar yig‘indisi. Qattiq (inert) moddalar – tirik organizmlarsiz hosil bo‘lgan jinslar va minerallar, masalan granit, bazalt, kvars. Biogen moddalar – organizmlar faoliyati yoki ularning qoldiqlaridan hosil bo‘lgan moddalar: ohaktosh, toshko‘mir, neft, torf. Biogen va abiogen (bioinert) moddalar tirik organizmlar va jonsiz jarayonlar birgalikda hosil qiladi: tuproq, suv havzalari tubidagi cho‘kindilar. Qolgan uch guruh – radioaktiv moddalar, tarqoq atomlar (tabiatda juda siyrak tarqalgan atomlar) va kosmik moddalar (meteoritlar, kosmik chang). Shunday qilib, biosfera qadimiy, ko‘p komponentli, o‘zini boshqara oladigan va energiyani to‘plab taqsimlaydigan sistemadir.

Modda (Vernadskiy)Misollar
Tirikprodutsent, konsument, redutsentlar
Qattiq (inert)granit, bazalt, kvars
Biogenohaktosh, toshko‘mir, neft, torf
Bioinerttuproq, suv havzalari cho‘kindilari
Radioaktiv—
Tarqoq atomlar—
Kosmikmeteoritlar, kosmik chang
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Geolog yangi toshni qo‘liga olganda birinchi savoli: «Bu tosh qanday hosil bo‘lgan?» Ba’zi toshlar tirik mavjudot ishtirokisiz paydo bo‘ladi, boshqalari esa qadimgi dengiz hayvonlarining qoldiqlaridan. Shu javob toshni qaysi guruhga kiritishni belgilaydi.

Kim ishlatadi

Geologlar jinslarni kelib chiqishiga qarab ajratadi, muzey xodimlari kolleksiyalarni yorliqlaydi, qurilish materiallari mutaxassislari tosh turini ishlatish joyiga qarab tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi uchta qurilish materialiga (masalan, yog‘och, g‘isht, oyna) qarab, qaysi biri tirik mavjudotdan, qaysi biri tirik bo‘lmagan jarayondan kelib chiqqanini yozing.

Namunalar
Dengiz tubidagi ohaktosh – biogen modda: u qadimgi molluska chig‘anoqlari va marjon skeletlaridan hosil bo‘lgan. Granit esa tirik organizmlarsiz paydo bo‘lgan qattiq modda.
Tuproq bioinert modda: unda tog‘ jinsi parchalari (jonsiz) bilan chirindi, bakteriya va chuvalchanglar (tirik) birga ishtirok etadi. Yer yuziga tushgan meteorit esa kosmik modda.
Sinfda faoliyat

Uyingiz yoki maktab hovlisidagi 8 ta narsani (tosh, o‘simlik, ko‘mir, tuproq, g‘isht, suv, hasharot, tuz) yetti guruhga ajrating. Xavfsizlik: tosh va tuproqni ushlagandan keyin qo‘lni yuving; o‘tkir narsalarni olmang.

Mashq
1
Biosfera moddalari Vernadskiy bo‘yicha nechta guruhga bo‘linadi?
2
Toshko‘mir va neft qaysi guruhga kiradi?
3
Nima uchun tuproqni bioinert modda deyiladi?
4
Kvars va olmos qaysi guruhga kiradi? Nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning shikoyat xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →