ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Nerv, gumoral va immun boshqarish

Darslar 43 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
43

Tirik organizmlarda o‘z-o‘zini idora etish organlari: gumoral va nerv sistemasi evolutsiyasi

Darslik: 202–207-betlar
MaqsadO‘z-o‘zini boshqarishning nerv, gumoral va immun usullarini, nerv sistemasi tiplarining (diffuz, stvol, zanjir, naysimon) evolutsiyasini va bosh miya filogeniyasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gomeostaz · homeostasisrefleks · reflexgormon · hormoneimmunitet · immunity
Tushuntirish

O‘z-o‘zini boshqarish – organizm ko‘rsatkichlarini (qand, harorat, gormon miqdori) avtomatik ravishda belgilangan darajada saqlash. Bakteriya va bir hujayralilar tashqi omillarga taksis bilan javob beradi (masalan, yorug‘lik tomon harakat), o‘simlik va zamburug‘lar gumoral usulda – fitogormonlar va boshqa biologik faol moddalar orqali boshqariladi. Hayvonlarda nerv sistemasi evolutsiyasi to‘rt bosqichdan o‘tgan: bo‘shliqichlilarda diffuz (to‘rsimon), yassi va to‘garak chuvalchanglarda stvol (narvonsimon), halqalilar, molluskalar va bo‘g‘imoyoqlilarda zanjir tipidagi, xordalilarda naysimon nerv sistemasi. Umurtqalilarda bosh miyaning besh bo‘limi (oldingi, oraliq, o‘rta, uzunchoq miya va miyacha) bor; baliqlardan sutemizuvchilargacha oldingi miya po‘stlog‘i kattalashib, murakkab xulq-atvor va oliy nerv faoliyati paydo bo‘ldi. Gumoral boshqarishda gormonlar qon va limfa orqali tarqaladi; nerv va gumoral boshqarish bir butun neyrogumoral tizim bo‘lib ishlaydi. Immun boshqarish organizmni yot moddalardan himoya qiladi: to‘siqlar, leykotsitlar, antitelolar; o‘simliklar himoyasi esa hujayra qobig‘i va fitonsidlarga tayanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyoshli ko‘chadan yarim qorong‘i yo‘lakka kirsangiz, avval deyarli hech narsa ko‘rinmaydi, bir necha soniyadan keyin esa ko‘rina boshlaydi. Ko‘z qorachig‘i qaror qabul qilmay, o‘zi kengayadi. Bu avtomatik tartibga solishga misol.

Kim ishlatadi

Avtomatika muhandislari termostat va sug‘orish boshqaruvchilarida shunday teskari bog‘lanishdan foydalanadi, sport murabbiylari reaksiya tezligini mashq qildiradi, haydovchilik o‘qituvchilari reaksiya vaqtini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘zingizni 20 soniya yumib turing, so‘ng ko‘zgu oldida ochib, xonadagi oddiy yorug‘likda qorachiq birinchi soniyalarda qanday o‘zgarishini kuzating. Chiroq yoki Quyoshga qaramang.

Namunalar
Gidrada nerv hujayralari butun tanani to‘r kabi qoplaydi: tananing istalgan joyiga tekkanda hayvon butun tanasi bilan javob beradi. Yomg‘ir chuvalchangida esa qorin nerv zanjiri har bir halqada tuguncha hosil qiladi va harakat aniqroq boshqariladi.
Qonda qand ko‘paysa, oshqozon osti bezi insulin ajratadi va qand miqdori pasayadi, kamayganda esa glyukagon uni oshiradi: bu teskari aloqa orqali o‘z-o‘zini boshqarish (gumoral).
Sinfda faoliyat

Refleks tezligini o‘lchang: sinfdoshingiz chizg‘ichni tushiradi, siz uni tutasiz; chizg‘ichning o‘tgan masofasini o‘lchang. 5 marta takrorlab o‘rtachasini toping. Xavfsizlik: chizg‘ich yumshoq va tekis bo‘lsin, bir-biringizga otmang.

Mashq
1
Nerv sistemasining to‘rt tipini evolutsion tartibda yozing.
2
Chizg‘ich 5 marta mos ravishda 12, 14, 10, 16 va 18 sm tushdi. O‘rtacha necha sm?
3
Nima uchun nerv va gumoral boshqarishni «neyrogumoral» deyiladi?
4
Baliqdan sutemizuvchigacha bosh miyada nima o‘zgardi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning stendi: qaysi tajriba?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →