Tirik organizmlarda o‘z-o‘zini idora etish organlari: gumoral va nerv sistemasi evolutsiyasi
O‘z-o‘zini boshqarish – organizm ko‘rsatkichlarini (qand, harorat, gormon miqdori) avtomatik ravishda belgilangan darajada saqlash. Bakteriya va bir hujayralilar tashqi omillarga taksis bilan javob beradi (masalan, yorug‘lik tomon harakat), o‘simlik va zamburug‘lar gumoral usulda – fitogormonlar va boshqa biologik faol moddalar orqali boshqariladi. Hayvonlarda nerv sistemasi evolutsiyasi to‘rt bosqichdan o‘tgan: bo‘shliqichlilarda diffuz (to‘rsimon), yassi va to‘garak chuvalchanglarda stvol (narvonsimon), halqalilar, molluskalar va bo‘g‘imoyoqlilarda zanjir tipidagi, xordalilarda naysimon nerv sistemasi. Umurtqalilarda bosh miyaning besh bo‘limi (oldingi, oraliq, o‘rta, uzunchoq miya va miyacha) bor; baliqlardan sutemizuvchilargacha oldingi miya po‘stlog‘i kattalashib, murakkab xulq-atvor va oliy nerv faoliyati paydo bo‘ldi. Gumoral boshqarishda gormonlar qon va limfa orqali tarqaladi; nerv va gumoral boshqarish bir butun neyrogumoral tizim bo‘lib ishlaydi. Immun boshqarish organizmni yot moddalardan himoya qiladi: to‘siqlar, leykotsitlar, antitelolar; o‘simliklar himoyasi esa hujayra qobig‘i va fitonsidlarga tayanadi.
Refleks tezligini o‘lchang: sinfdoshingiz chizg‘ichni tushiradi, siz uni tutasiz; chizg‘ichning o‘tgan masofasini o‘lchang. 5 marta takrorlab o‘rtachasini toping. Xavfsizlik: chizg‘ich yumshoq va tekis bo‘lsin, bir-biringizga otmang.