Tabiiy ekosistemalar
Ekotizimlar tabiiy (dengiz, ko‘l, o‘rmon – inson ishtirokisiz shakllangan) va sun’iy (dala, shahar, kosmik kema – inson yaratgan) turlarga bo‘linadi. Quruqlikda ekotizimlarning joylashuvini asosan ikki abiotik omil – harorat va yog‘in miqdori belgilaydi; bir iqlim mintaqasidagi ekotizimlar yig‘indisi biom deyiladi. Tundrada o‘rtacha yillik harorat 0 °C dan past, tuproq abadiy muzloq, daraxt yo‘q, lishayniklar, yo‘sinlar va past butalar o‘sadi (shimol bug‘usi, qutb boyqushi). Tayga – ignabargli o‘rmon (qarag‘ay, pixta, qoraqarag‘ay): qish uzoq, yog‘in ko‘p. Mo‘tadil zonaning bargli o‘rmonlari fasllar almashinishiga barg to‘kish va uyquga ketish bilan moslashgan. Dasht va o‘tloqlarda o‘tlar hukmron, yog‘in o‘rmonga yetmaydi, tuproq – unumdor, shuning uchun ularning ko‘pi haydalgan. Sahroda yog‘in juda kam, kunduz issiq, tun sovuq; kserofitlar, efemerlar, tungi hayvonlar ko‘p. Tropik o‘rmonlar eng ko‘p tur va yaruslarga ega, yillik yog‘in 2000 mm dan ortiq, ularda epifitlar va lianalar ko‘p. Chuchuk suv ekotizimlari (ko‘l, daryo, botqoq) kam joy egallasa-da, ichimlik suvi manbayi; cheklovchi omil – erigan kislorod. Dengiz va okean Yer yuzasining taxminan 71 % ini egallaydi, o‘rtacha sho‘rligi taxminan 3,5 %.
| Biom | Belgilari |
|---|---|
| Tundra | < 0 °C, abadiy muzloq, daraxt yo‘q; lishaynik, yo‘sin |
| Tayga | ignabargli o‘rmon, qish uzoq |
| Bargli o‘rmon | barg to‘kish, qishki uyqu |
| Dasht | o‘tlar, tuproq unumdor |
| Sahro | yog‘in juda kam; kserofit, efemerlar |
| Tropik o‘rmon | > 2000 mm yog‘in, eng ko‘p tur va yarus |
Mahalla ko‘cha daraxtlarini tanlayapti. Yomg‘irli o‘rmon daraxtlari issiq quruq yoz va sovuq qishda ko‘p suv va parvarish talab qiladi, shuning uchun mahalliy iqlimga mos turlar tanlanadi. Tanlov iqlim, ya’ni harorat va yog‘in miqdoriga qarab qilinadi.
Shahar rejalashtiruvchilari ko‘kalamzorlashtirish uchun mos o‘simlik tanlaydi, fermerlar hosil turini iqlimga qarab belgilaydi, sayohat qo‘llanmalari mualliflari hududlarning tabiatini tasvirlaydi.
Uyingizdagi yoki maktabdagi bitta o‘simlikning vatani qayerda ekanini so‘rab yoki kitobdan topib, u yerda iqlim issiq-quruqmi yoki nam-salqinmi, yozing.
| Hudud | Yog‘in, mm | Biom |
|---|---|---|
| Orol bo‘yi, Ustyurt | 100–150 | cho‘l |
| Tyan-Shan etaklari | 400–600 | dasht va tog‘ oldi |
Dunyo xaritasida (atlasda) 6 ta biom joylashgan hududlarni aniqlang va har biriga harorat va yog‘in miqdorini yozing. Ko‘l yoki daryo bo‘yida o‘tkazilsa, kattalar hamrohligida bo‘ling va suvga yaqinlashmang.