Tabiiy ekotizimlar, Markaziy Osiyo va O‘zbekiston

Ekotizimlar tabiiy (dengiz, ko‘l, o‘rmon – inson ishtirokisiz shakllangan) va sun’iy (dala, shahar, kosmik kema – inson yaratgan) turlarga bo‘linadi. Quruqlikda ekotizimlarning joylashuvini asosan ikki abiotik omil – harorat va yog‘in miqdori belgilaydi; bir iqlim mintaqasidagi ekotizimlar yig‘indisi biom deyiladi. Tundrada o‘rtacha yillik harorat 0 °C dan past, tuproq abadiy muzloq, daraxt yo‘q, lishayniklar, yo‘sinlar va past butalar o‘sadi (shimol bug‘usi, qutb boyqushi). Tayga – ignabargli o‘rmon (qarag‘ay, pixta, qoraqarag‘ay): qish uzoq, yog‘in ko‘p. Mo‘tadil zonaning bargli o‘rmonlari fasllar almashinishiga barg to‘kish va uyquga ketish bilan moslashgan. Dasht va o‘tloqlarda o‘tlar hukmron, yog‘in o‘rmonga yetmaydi, tuproq – unumdor, shuning uchun ularning ko‘pi haydalgan. Sahroda yog‘in juda kam, kunduz issiq, tun sovuq; kserofitlar, efemerlar, tungi hayvonlar ko‘p. Tropik o‘rmonlar eng ko‘p tur va yaruslarga ega, yillik yog‘in 2000 mm dan ortiq, ularda epifitlar va lianalar ko‘p. Chuchuk suv ekotizimlari (ko‘l, daryo, botqoq) kam joy egallasa-da, ichimlik suvi manbayi; cheklovchi omil – erigan kislorod. Dengiz va okean Yer yuzasining taxminan 71 % ini egallaydi, o‘rtacha sho‘rligi taxminan 3,5 %.