☰ Mundarija · Biologiya

Biosfera darajasi va chegaralari

Darslar 27–28 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
27

Biosfera darajasining xususiyatlari. Biosfera haqida ta’limot

Darslik: 133–135-betlar
MaqsadBiosferani hayotning eng yuqori tashkil darajasi sifatida tavsiflash, Vernadskiy ta’limotining mohiyatini va biosfera darajasidagi global jarayonlarni aytish.
Yangi so‘zlar
biosfera · biosphereVernadskiy · Vernadskyglobal jarayon · global processdinamik barqarorlik · dynamic stability
Tushuntirish

Biosfera – Yerning tirik organizmlar yashaydigan va ularning faoliyati o‘zgartirgan qobig‘i. Bu tushunchani chuqur rivojlantirgan olim V. I. Vernadskiy bo‘lib, u Yerning hozirgi qiyofasi – atmosfera tarkibi, cho‘kindi jinslar, tuproq – tirik organizmlar faoliyati natijasida shakllanganini ko‘rsatdi. Hayotning boshqa darajalari (hujayra, organizm, populatsiya, ekotizim) biosferaning tarkibiy qismlari bo‘lsa, biosfera ularning eng murakkab va eng yirik birligi, tuzilish birligi esa biogeotsenozdir. Biosferada butun sayyora miqyosidagi jarayonlar kechadi: quyosh energiyasining uzluksiz o‘zlashtirilishi, o‘simliklar tomonidan kislorod ajratilishi, ozon qatlamining saqlanishi, karbonat angidrid miqdorining nisbatan doimiyligi va moddalarning davriy aylanishi. Biosferaning barqarorligi qat’iy o‘zgarmaslikda emas, balki dinamik muvozanatda: modda va energiya oqimi to‘xtamaydi, ammo ularning umumiy balansi saqlanadi. Hozirgi biologiya biosfera darajasida kislorod ishlab chiqarish, iqlim o‘zgarishi va biologik xilma-xillikning saqlanishi kabi umumbashariy muammolarni o‘rganadi.

Namunalar
Okean fitoplanktoni va quruqlik o‘simliklari birgalikda atmosferadagi kislorod miqdorini barqaror saqlaydi. Ulardan biri keng ko‘lamda kamaysa (masalan, tropik o‘rmonlar kesilsa yoki okean kuchli ifloslansa), bu bitta ekotizim bilan cheklanmay, butun sayyora gaz muvozanatiga ta’sir qiladi – bu biosfera darajasidagi jarayon.
Atmosferadagi karbonat angidrid miqdori ming yillar davomida deyarli o‘zgarmagan edi, so‘nggi 200 yilda ko‘mir, neft va gaz yoqilishi tufayli tez oshdi – bu biosfera darajasidagi inson ta’siriga misol.
Sinfda faoliyat

Hayot darajalari zanjirini daftarda chizing (hujayra → organizm → populatsiya → biogeotsenoz → biosfera) va har bir bo‘g‘inga o‘z yashash joyingizdan bittadan misol yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘ozda ishlanadi.

Mashq
1
Biosferaning tuzilish birligi nima?
2
Havodagi CO2 ulushi taxminan 0,04 % (4/10000). 100 000 ml havoda necha ml CO2 bor?
3
Nima uchun biosferaning barqarorligi «dinamik» deyiladi?
4
Vernadskiy qanday xulosa qilgan edi?