Ekotizimlarning trofik strukturasi
Ekotizimdagi organizmlar oziq orqali bog‘langan: produtsentlar birinchi trofik darajani, birinchi tartib konsumentlar (o‘txo‘rlar) ikkinchisini, ikkinchi tartib konsumentlar (yirtqichlar) uchinchisini egallaydi va h.k. Oziq zanjiri – modda va energiya bir organizmdan ikkinchisiga ketma-ket o‘tadigan qator; atamani 1934-yilda Ch. Elton taklif etgan. Ikki tur zanjir bor: o‘tloq (yaylov) zanjiri produtsentdan boshlanadi (o‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon), detrit zanjiri esa o‘lik organik moddadan (to‘kilgan barg → chuvalchang, zamburug‘ → yirtqich hasharot → qush). Detritofaglar (yomg‘ir chuvalchangi, eshakqurt, o‘limtikxo‘r qo‘ng‘iz) konsument bo‘lib, detritni maydalaydi, redutsentlar esa uni mineral moddalargacha parchalaydi. Hammaxo‘r tur (ayiq, kalamush) bir vaqtda bir nechta darajani egallaydi, shuning uchun zanjirlar kesishib, murakkab oziq to‘rini hosil qiladi. Zanjir uzunligi odatda 3–5 bo‘g‘in, chunki har bosqichda energiya yo‘qoladi. To‘rda bir tur yo‘qolsa, boshqa oziq manbalari bor, shu sababli turlar xilma-xilligi yuqori ekotizim barqaror.
Har bir keyingi bosqichga energiyaning taxminan 10 %
Shuning uchun oziq zanjiri 4–5 bo‘g‘indan uzun bo‘lmaydi
Mahalla bolalari bog‘da o‘tlar ko‘p, ularni yeydigan chigirtkalar kamroq, chigirtkalarni tutadigan qushlar esa yana ham kam ekanini payqadi. Har keyingi pog‘onada jonzotlar kam, chunki oziqdan olingan energiyaning ko‘p qismi harakat va issiqlikka ketadi.
Baliqchilik mutaxassislari ko‘lga qaysi baliqni qo‘yishni oziq zanjiriga qarab tanlaydi, tabiatni muhofaza qiluvchilar bir tur yo‘qolsa qolganlariga ta’sirini baholaydi, fermerlar chorva ozuqasini rejalashtiradi.
Yaqinda iste’mol qilgan biror narsani tanlang va uning kelib chiqishini o‘simlikkacha zanjir qilib yozing, har bir halqa qaysi pog‘onada ekanini belgilang.
| Organizm | Daraja |
|---|---|
| fitoplankton | 1 (produtsent) |
| dafniya | 2 |
| mayda baliq | 3 |
| cho‘rtan | 4 |
| qarabuzov | 5 |
O‘zingiz yashaydigan joyning (bog‘, ko‘l bo‘yi, dala) kamida 10 ta organizmidan oziq to‘ri chizing: o‘qlar «kim kimni yeydi» yo‘nalishini ko‘rsatsin va har bir organizmning trofik darajasini yozing. Tabiatda hayvonlarni bezovta qilmay, rasm yoki ma’lumotnomadan foydalaning.