ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Trofik struktura va mahsuldorlik

Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
17

Ekotizimlarning trofik strukturasi

Darslik: 93–99-betlar
MaqsadEkotizimning trofik strukturasini: konsument tartiblari, detritofaglar, oziq zanjiri va oziq to‘ri, trofik darajalarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
oziq zanjiri · food chainoziq to‘ri · food webtrofik daraja · trophic leveldetritofag · detritivore
Tushuntirish

Ekotizimdagi organizmlar oziq orqali bog‘langan: produtsentlar birinchi trofik darajani, birinchi tartib konsumentlar (o‘txo‘rlar) ikkinchisini, ikkinchi tartib konsumentlar (yirtqichlar) uchinchisini egallaydi va h.k. Oziq zanjiri – modda va energiya bir organizmdan ikkinchisiga ketma-ket o‘tadigan qator; atamani 1934-yilda Ch. Elton taklif etgan. Ikki tur zanjir bor: o‘tloq (yaylov) zanjiri produtsentdan boshlanadi (o‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon), detrit zanjiri esa o‘lik organik moddadan (to‘kilgan barg → chuvalchang, zamburug‘ → yirtqich hasharot → qush). Detritofaglar (yomg‘ir chuvalchangi, eshakqurt, o‘limtikxo‘r qo‘ng‘iz) konsument bo‘lib, detritni maydalaydi, redutsentlar esa uni mineral moddalargacha parchalaydi. Hammaxo‘r tur (ayiq, kalamush) bir vaqtda bir nechta darajani egallaydi, shuning uchun zanjirlar kesishib, murakkab oziq to‘rini hosil qiladi. Zanjir uzunligi odatda 3–5 bo‘g‘in, chunki har bosqichda energiya yo‘qoladi. To‘rda bir tur yo‘qolsa, boshqa oziq manbalari bor, shu sababli turlar xilma-xilligi yuqori ekotizim barqaror.

10000 kJo‘simlik (ishlab chiqaruvchi)1000 kJo‘txo‘rlar100 kJyirtqichlar10 kJoliy yirtqich

Har bir keyingi bosqichga energiyaning taxminan 10 %

Shuning uchun oziq zanjiri 4–5 bo‘g‘indan uzun bo‘lmaydi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla bolalari bog‘da o‘tlar ko‘p, ularni yeydigan chigirtkalar kamroq, chigirtkalarni tutadigan qushlar esa yana ham kam ekanini payqadi. Har keyingi pog‘onada jonzotlar kam, chunki oziqdan olingan energiyaning ko‘p qismi harakat va issiqlikka ketadi.

Kim ishlatadi

Baliqchilik mutaxassislari ko‘lga qaysi baliqni qo‘yishni oziq zanjiriga qarab tanlaydi, tabiatni muhofaza qiluvchilar bir tur yo‘qolsa qolganlariga ta’sirini baholaydi, fermerlar chorva ozuqasini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yaqinda iste’mol qilgan biror narsani tanlang va uning kelib chiqishini o‘simlikkacha zanjir qilib yozing, har bir halqa qaysi pog‘onada ekanini belgilang.

Namunalar
OrganizmDaraja
fitoplankton1 (produtsent)
dafniya2
mayda baliq3
cho‘rtan4
qarabuzov5
Ko‘l zanjiri: fitoplankton → dafniya → mayda baliq → cho‘rtan baliq → qarabuzov (baklan). Fitoplankton – 1-daraja (produtsent), dafniya – 2-daraja (1-tartib konsument), mayda baliq – 3-daraja, cho‘rtan – 4-daraja, qarabuzov – 5-daraja. Baliq detrit zanjirida ham qatnashishi mumkin.
Tulki na’matak mevasini yeganda 2-darajada, chigirtka yeganda 3-darajada, chigirtka bilan oziqlangan kaltakesakni yeganda 4-darajada bo‘ladi (o‘t → chigirtka → kaltakesak → tulki), shuning uchun u bir to‘rda bir necha zanjirni bog‘laydi. Sichqonlar kamaygan yili tulki ko‘proq hasharot va mevaga o‘tadi – to‘r barqarorlikni ta’minlaydi.
Sinfda faoliyat

O‘zingiz yashaydigan joyning (bog‘, ko‘l bo‘yi, dala) kamida 10 ta organizmidan oziq to‘ri chizing: o‘qlar «kim kimni yeydi» yo‘nalishini ko‘rsatsin va har bir organizmning trofik darajasini yozing. Tabiatda hayvonlarni bezovta qilmay, rasm yoki ma’lumotnomadan foydalaning.

Mashq
1
Oziq zanjirining qaysi qismi trofik daraja deyiladi?
2
Quyidagi detrit zanjirini to‘g‘ri tartiblang: qush, to‘kilgan barg, yomg‘ir chuvalchangi, yirtqich qo‘ng‘iz.
3
Nima uchun oziq to‘ri zanjirdan barqarorroq?
4
Hammaxo‘r ayiq qaysi trofik darajalarni egallashi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning bitiruv tadqiqoti: A yoki B?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →