Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
17
Ekotizimlarning trofik strukturasi
Darslik: 93–99-betlar
MaqsadEkotizimning trofik strukturasini: konsument tartiblari, detritofaglar, oziq zanjiri va oziq to‘ri, trofik darajalarni tushuntirish.
Ekotizimdagi organizmlar oziq orqali bog‘langan: produtsentlar birinchi trofik darajani, birinchi tartib konsumentlar (o‘txo‘rlar) ikkinchisini, ikkinchi tartib konsumentlar (yirtqichlar) uchinchisini egallaydi va h.k. Oziq zanjiri – modda va energiya bir organizmdan ikkinchisiga ketma-ket o‘tadigan qator; atamani 1934-yilda Ch. Elton taklif etgan. Ikki tur zanjir bor: o‘tloq (yaylov) zanjiri produtsentdan boshlanadi (o‘t → chigirtka → kaltakesak → ilon), detrit zanjiri esa o‘lik organik moddadan (to‘kilgan barg → chuvalchang, zamburug‘ → yirtqich hasharot → qush). Detritofaglar (yomg‘ir chuvalchangi, eshakqurt, o‘limtikxo‘r qo‘ng‘iz) konsument bo‘lib, detritni maydalaydi, redutsentlar esa uni mineral moddalargacha parchalaydi. Hammaxo‘r tur (ayiq, kalamush) bir vaqtda bir nechta darajani egallaydi, shuning uchun zanjirlar kesishib, murakkab oziq to‘rini hosil qiladi. Zanjir uzunligi odatda 3–5 bo‘g‘in, chunki har bosqichda energiya yo‘qoladi. To‘rda bir tur yo‘qolsa, boshqa oziq manbalari bor, shu sababli turlar xilma-xilligi yuqori ekotizim barqaror.
Namunalar
Ko‘l zanjiri: fitoplankton → dafniya → mayda baliq → cho‘rtan baliq → qarabuzov (baklan). Fitoplankton – 1-daraja (produtsent), dafniya – 2-daraja (1-tartib konsument), mayda baliq – 3-daraja, cho‘rtan – 4-daraja, qarabuzov – 5-daraja. Baliq detrit zanjirida ham qatnashishi mumkin.
Tulki na’matak mevasini yeganda 2-darajada, chigirtka yeganda 3-darajada, chigirtka bilan oziqlangan kaltakesakni yeganda 4-darajada bo‘ladi (o‘t → chigirtka → kaltakesak → tulki), shuning uchun u bir to‘rda bir necha zanjirni bog‘laydi. Sichqonlar kamaygan yili tulki ko‘proq hasharot va mevaga o‘tadi – to‘r barqarorlikni ta’minlaydi.
Sinfda faoliyat
O‘zingiz yashaydigan joyning (bog‘, ko‘l bo‘yi, dala) kamida 10 ta organizmidan oziq to‘ri chizing: o‘qlar «kim kimni yeydi» yo‘nalishini ko‘rsatsin va har bir organizmning trofik darajasini yozing. Tabiatda hayvonlarni bezovta qilmay, rasm yoki ma’lumotnomadan foydalaning.
Mashq
1
Oziq zanjirining qaysi qismi trofik daraja deyiladi?
Zanjirning bitta bo‘g‘iniga tegishli organizmlar yig‘indisi.
2
Quyidagi detrit zanjirini to‘g‘ri tartiblang: qush, to‘kilgan barg, yomg‘ir chuvalchangi, yirtqich qo‘ng‘iz.