Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
1
Biologik tizimlar. Ekologiya – biologik tizimlar haqidagi fan
Darslik: 4–8-betlar
MaqsadBiologik sistema tushunchasini, hayot tuzilish darajalarining iyerarxiyasini tushuntirish va ekologiyaning fan sifatidagi vazifalarini sanash.
Yangi so‘zlar
biologik sistema (biosistema) · biological system (biosystem)iyerarxiya · hierarchyekologiya · ecologybiosfera · biosphere
Tushuntirish
Biologik sistema – o‘zaro bog‘langan qismlardan iborat, o‘z-o‘zini boshqara oladigan va muhitga moslashadigan tirik butunlik: hujayra ham, organizm ham, o‘rmon ham shunday. Hayot darajalari iyerarxik joylashgan: molekula → hujayra → to‘qima → organ → organizm → populatsiya → biogeotsenoz (ekotizim) → biosfera, va har bir yuqori daraja pastkilarni o‘z ichiga oladi. Yuqori darajada pastki darajalarda yo‘q yangi xossalar paydo bo‘ladi: masalan, alohida bir tulki «oziq zanjiri»ni tashkil etmaydi, populatsiya va jamoa esa tashkil etadi. Ekologiya atamasini 1866-yilda E. Gekkel kiritgan (oikos – uy, logos – fan); u organizmlarning bir-biri va muhit bilan munosabatlarini o‘rganadi. Bugun ekologiya populatsiya, jamoa, ekotizim va biosferani ham qamrab oladi. Uning vazifalari: omillar ta’sirining qonuniyatlarini aniqlash, resurslardan oqilona foydalanish yo‘llarini ishlab chiqish, zararkunandalarga qarshi biologik usullar va chiqindisiz texnologiyalar yaratish, ekotizimlar barqarorligini ta’minlash hamda ekologik madaniyatni shakllantirish.
Namunalar
Dengiz tubidagi bitta skat (organizm) → skatlar guruhi (populatsiya) → baliqlar, suv o‘tlari va plankton jamoasi (biotsenoz) → shu jamoa va suv, yorug‘lik, harorat (ekotizim) → Yerdagi barcha tirik qobiq (biosfera). Har keyingi daraja oldingisini o‘z ichiga oladi.
Tuya tikanining ildizi suvni tuproqdan so‘radi: bu organ darajasi; ildiz hujayralaridagi vakuol suvni ushlab turadi: bu hujayra darajasi; tuya tikanlari butun cho‘lda o‘simlik qoplamini hosil qiladi: bu populatsiya/jamoa darajasi. Bir hodisaga turli darajalardan qarash mumkin.
Sinfda faoliyat
Sinfda 8 ta karta tayyorlang (molekula … biosfera). Juftlikda ularni to‘g‘ri tartibda tering, har bir daraja uchun Yerdan bitta o‘zingiz o‘ylagan misol ayting va qaysi fan uni o‘rganishini (sitologiya, gistologiya, ekologiya va h.k.) aniqlang. Maktab hovlisida kuzatganda notanish o‘simlik va qo‘ziqorinlarga tegmang.
Mashq
1
Biologik sistemaga o‘z so‘zlaringiz bilan ta’rif bering.
O‘zaro bog‘langan qismlardan iborat, o‘zini boshqara oladigan va muhitga moslashadigan tirik butunlik.
2
Quyidagilarni eng kichikdan eng kattagacha tartiblang: biosfera, organizm, to‘qima, populatsiya, hujayra, organ, ekotizim.