Biologik tizimlar. Ekologiya – biologik tizimlar haqidagi fan
Biologik sistema – o‘zaro bog‘langan qismlardan iborat, o‘z-o‘zini boshqara oladigan va muhitga moslashadigan tirik butunlik: hujayra ham, organizm ham, o‘rmon ham shunday. Hayot darajalari iyerarxik joylashgan: molekula → hujayra → to‘qima → organ → organizm → populatsiya → biogeotsenoz (ekotizim) → biosfera, va har bir yuqori daraja pastkilarni o‘z ichiga oladi. Yuqori darajada pastki darajalarda yo‘q yangi xossalar paydo bo‘ladi: masalan, alohida bir tulki «oziq zanjiri»ni tashkil etmaydi, populatsiya va jamoa esa tashkil etadi. Ekologiya atamasini 1866-yilda E. Gekkel kiritgan (oikos – uy, logos – fan); u organizmlarning bir-biri va muhit bilan munosabatlarini o‘rganadi. Bugun ekologiya populatsiya, jamoa, ekotizim va biosferani ham qamrab oladi. Uning vazifalari: omillar ta’sirining qonuniyatlarini aniqlash, resurslardan oqilona foydalanish yo‘llarini ishlab chiqish, zararkunandalarga qarshi biologik usullar va chiqindisiz texnologiyalar yaratish, ekotizimlar barqarorligini ta’minlash hamda ekologik madaniyatni shakllantirish.
Mahalla bolalari ayvonlar tagidagi qaldirg‘och uyalarini kuzatdi. Biri bitta uyadagi polaponlarni, ikkinchisi ko‘chadagi barcha uyalarni sanadi, uchinchisi hasharotlar, daraxtlar va ob-havoni ham so‘radi. Uch savol — hayotning uch xil darajasi, shuning uchun har biriga boshqacha usul bilan javob topiladi.
Qushshunos hududdagi qushlar sonini kuzatadi, shaharsozlik mutaxassisi bog‘ni daraxt, suv va hayvonlar bilan birga bir butun deb ko‘radi, tadqiqotchi esa savolini qaysi darajaga tegishli ekanini aniqlab, usul tanlaydi.
Maktabga ketayotganda ko‘zingizga tushgan bitta o‘simlik yoki hayvonni tanlang va u haqida ikkita savol yozing: biri aynan o‘sha bittasi haqida, ikkinchisi shunday jonzotlarning butun guruhi haqida. Hech narsaga qo‘l tegizmang.
| Ko‘rinish | Daraja |
|---|---|
| yantoq ildizi suv shimadi | organ |
| hujayra vakuolasi suv saqlaydi | hujayra |
| cho‘lning o‘simlik qoplami | populyatsiya / jamoa |
Sinfda 8 ta karta tayyorlang (molekula … biosfera). Juftlikda ularni to‘g‘ri tartibda tering, har bir daraja uchun Yerdan bitta o‘zingiz o‘ylagan misol ayting va qaysi fan uni o‘rganishini (sitologiya, gistologiya, ekologiya va h.k.) aniqlang. Maktab hovlisida kuzatganda notanish o‘simlik va qo‘ziqorinlarga tegmang.