ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ekologiya fan sifatida

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
1

Biologik tizimlar. Ekologiya – biologik tizimlar haqidagi fan

Darslik: 4–8-betlar
MaqsadBiologik sistema tushunchasini, hayot tuzilish darajalarining iyerarxiyasini tushuntirish va ekologiyaning fan sifatidagi vazifalarini sanash.
Yangi so‘zlar
biologik sistema (biosistema) · biological system (biosystem)iyerarxiya · hierarchyekologiya · ecologybiosfera · biosphere
Tushuntirish

Biologik sistema – o‘zaro bog‘langan qismlardan iborat, o‘z-o‘zini boshqara oladigan va muhitga moslashadigan tirik butunlik: hujayra ham, organizm ham, o‘rmon ham shunday. Hayot darajalari iyerarxik joylashgan: molekula → hujayra → to‘qima → organ → organizm → populatsiya → biogeotsenoz (ekotizim) → biosfera, va har bir yuqori daraja pastkilarni o‘z ichiga oladi. Yuqori darajada pastki darajalarda yo‘q yangi xossalar paydo bo‘ladi: masalan, alohida bir tulki «oziq zanjiri»ni tashkil etmaydi, populatsiya va jamoa esa tashkil etadi. Ekologiya atamasini 1866-yilda E. Gekkel kiritgan (oikos – uy, logos – fan); u organizmlarning bir-biri va muhit bilan munosabatlarini o‘rganadi. Bugun ekologiya populatsiya, jamoa, ekotizim va biosferani ham qamrab oladi. Uning vazifalari: omillar ta’sirining qonuniyatlarini aniqlash, resurslardan oqilona foydalanish yo‘llarini ishlab chiqish, zararkunandalarga qarshi biologik usullar va chiqindisiz texnologiyalar yaratish, ekotizimlar barqarorligini ta’minlash hamda ekologik madaniyatni shakllantirish.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla bolalari ayvonlar tagidagi qaldirg‘och uyalarini kuzatdi. Biri bitta uyadagi polaponlarni, ikkinchisi ko‘chadagi barcha uyalarni sanadi, uchinchisi hasharotlar, daraxtlar va ob-havoni ham so‘radi. Uch savol — hayotning uch xil darajasi, shuning uchun har biriga boshqacha usul bilan javob topiladi.

Kim ishlatadi

Qushshunos hududdagi qushlar sonini kuzatadi, shaharsozlik mutaxassisi bog‘ni daraxt, suv va hayvonlar bilan birga bir butun deb ko‘radi, tadqiqotchi esa savolini qaysi darajaga tegishli ekanini aniqlab, usul tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabga ketayotganda ko‘zingizga tushgan bitta o‘simlik yoki hayvonni tanlang va u haqida ikkita savol yozing: biri aynan o‘sha bittasi haqida, ikkinchisi shunday jonzotlarning butun guruhi haqida. Hech narsaga qo‘l tegizmang.

Namunalar
Dengiz tubidagi bitta skat (organizm) → skatlar guruhi (populatsiya) → baliqlar, suv o‘tlari va plankton jamoasi (biotsenoz) → shu jamoa va suv, yorug‘lik, harorat (ekotizim) → Yerdagi barcha tirik qobiq (biosfera). Har keyingi daraja oldingisini o‘z ichiga oladi.
Ko‘rinishDaraja
yantoq ildizi suv shimadiorgan
hujayra vakuolasi suv saqlaydihujayra
cho‘lning o‘simlik qoplamipopulyatsiya / jamoa
Tuya tikanining ildizi suvni tuproqdan so‘radi: bu organ darajasi; ildiz hujayralaridagi vakuol suvni ushlab turadi: bu hujayra darajasi; tuya tikanlari butun cho‘lda o‘simlik qoplamini hosil qiladi: bu populatsiya/jamoa darajasi. Bir hodisaga turli darajalardan qarash mumkin.
Sinfda faoliyat

Sinfda 8 ta karta tayyorlang (molekula … biosfera). Juftlikda ularni to‘g‘ri tartibda tering, har bir daraja uchun Yerdan bitta o‘zingiz o‘ylagan misol ayting va qaysi fan uni o‘rganishini (sitologiya, gistologiya, ekologiya va h.k.) aniqlang. Maktab hovlisida kuzatganda notanish o‘simlik va qo‘ziqorinlarga tegmang.

Mashq
1
Biologik sistemaga o‘z so‘zlaringiz bilan ta’rif bering.
2
Quyidagilarni eng kichikdan eng kattagacha tartiblang: biosfera, organizm, to‘qima, populatsiya, hujayra, organ, ekotizim.
3
«Qayin barglari» va «qayinzor o‘rmon» qaysi darajalarga tegishli?
4
Nima uchun ekologiyani faqat «tabiatni asrash» deb tushunish noto‘g‘ri?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →