Darslar 7–9 · 3 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
8
«Alp Er To‘nga marsiyasi» haqida
Darslik: 1-qism, 63–64-betlar
MaqsadAlp Er To‘nga obrazi va marsiyaning ichki mazmunini darslik tahlili asosida izohlash.
Yangi so‘zlar
Afrosiyob · Afrosiab, legendary Turkic ruler identified with Alp Er To‘ngabeklar begi · chief of the begsmotam · mourningeskirgan so‘z · archaic word
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, Alp Er To‘nga turklarning qadimiy qahramoni bo‘lib, Yusuf Xos Hojib uni tojiklar Afrosiyob deb atashini yozadi. Mahmud Koshg‘ariy Afrosiyobning Qashqardagi O‘rdukent shahrida turganini ko‘rsatadi va uning Barman, Barsg‘an ismli o‘g‘illari hamda Qaz ismli qizi haqida ma’lumot beradi. Marsiyada xalq birdamligi, hamjihatlik va ezgulik shu qahramon nomi bilan bog‘lanadi, uning o‘limi esa yovuz kimsalarning bosh ko‘tarishiga, bilimdonlarning ezilishiga olib kelgan fojia sifatida baholanadi. Afrosiyob faqat bek emas, «beklar begi» deb ataladi, uning botirligi va mardligi tufayli dushman xalq erkiga daxl qila olmagani ta’kidlanadi. Marsiyadagi «esiz», «ajun» va «o‘dlak» so‘zlarigina eskirgan, boshqalari bugungi tilda ham ishlatiladi.
Namunalar
Misol: Marsiyada qahramonning o‘limidan so‘ng odob zaiflashadi, bilimdonlar ezilishi aytiladi. Demak, shoir uni jamiyat tayanchi sifatida ko‘radi.
Misol: «Esiz» o‘rniga bugun «afsus» yoki «attang» deymiz; shuning uchun «esiz» eskirgan so‘z deb hisoblanadi.
Sinfda faoliyat
Mini-munozara: «Marsiyada qahramon o‘limi nega butun xalq g‘ami sifatida beriladi?» mavzusida ikki guruh bir daqiqadan fikr aytadi.
Mashq
1
Yusuf Xos Hojib va Koshg‘ariy Alp Er To‘nga haqida qanday ma’lumot beradi?
Yusuf Xos Hojib tojiklar uni Afrosiyob deyishini yozadi; Koshg‘ariy uning Qashqardagi O‘rdukentda turganini va bolalari haqida ma’lumot beradi.
2
Marsiyadagi qaysi so‘zlar eskirgan?
«Esiz», «ajun» va «o‘dlak».
3
Qahramonning ahamiyatini marsiya qanday ko‘rsatadi? Misol keltiring.
U birdamlik va ezgulik ramzi: uning o‘limidan so‘ng yovuzlar bosh ko‘taradi, bilimdonlar ezilib, odob zaiflashadi.
4
Nima uchun Afrosiyobni oddiy bek emas, «beklar begi» deyishadi?
Chunki u eng qudratli va hurmatli hukmdor, uning botirligi tufayli yov xalq erkiga daxl qila olmagan.